ಅರ್ಥ: ಜನಮೇಜಯ ಅರಸನೇ ಕೇಳು,'ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದ್ವಾರಕಾಪುರಕ್ಕೆ ಪಾಂಡವರ ವಾರ್ತೆ ಬಂದಿತು. ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯಾದ ಕೃಷ್ಣನ ದೊಡ್ಡ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯ ಸಹಿತ ತನ್ನ ವಸ್ತು, ವಾಹನ, ಪರಮ ವೈಭವದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಾರಿ- ದೊಡ್ಡ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಪಾಂಡವರು ನಟ್ಟಡವಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು ಎಂದು ಪದೇಪದೇ ಸುದ್ದಿಯಾಯಿತು,' ಎಂದನು ವೈಶಂಪಾಯನ ಮುನಿ.
ಕೇಳಿ ತಲೆದೂಗಿದನು ಮೂಗಿನ
ಮೇಲುವೆರಳಿನ ಹೊತ್ತ ದುಗುಡದ
ತೂಳಿದಬ್ಬೆಯ ನಟ್ಟನೋಟದ ನೆಗ್ಗಿದುತ್ಸವದ |
ಹೂಳಿದೂಹೆಯ ಹಿಳಿದ ನೆಗಹಿನ
ಹೇಳಲರಿದೆನೆ ಹುದಿದ ಭಾವದ
ಲಾಲಿಸಿದನುಸುರಾರಿ ದೂತವ್ರಜದ ಬಿನ್ನಪವ || ೨ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಕೇಳಿ ತಲೆದೂಗಿದನು ಮೂಗಿನ ಮೇಲು+ವೆ+ ಬೆರಳಿನ ಹೊತ್ತ ದುಗುಡದ(ಚಿಂತೆಯ,) ತೂಳಿದ (ತೂಳು- ಕಳವಳ, ತಲ್ಲಣ, ಆವೇಶ ತುಂಬಿದ)+ ಅಬ್ಬೆಯ(ತಾಯಿ,- ಭೂಮಿತಾಯಿಯ /ಅಥವಾ ತಾಯಿಯ ಸಮಾನ ಸೋದರ-ಅತ್ತೆ ಕುಂತಿ; ಸಂಸ್ಕೃತ ಅಬ್ರ= ತದ್ಭವ-ಅಬ್ಬೆ -ಕಾಪಾಡಿ ಎಂದು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮೊರೆಯಿಡುವ ಕೂಗು) ನಟ್ಟನೋಟದ(ಎಲ್ಲಿ ನೋಡುವಂತೆ ಚಿಂತೆಯನೋಟ- ದೂರದ ಮೊರೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಭಾವ) ನೆಗ್ಗಿದ (ಕುಂದಿದ)+ ಉತ್ಸವದ(ಸಂತೋಷ, ಉತ್ಸಾಹ?) ಹೂಳಿದ(ನೆಲದಲ್ಲಿ-ಅಡಗಿದ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ತನ್ಮಯತೆ, ಹೇಳಿದ್ದು ಕೇಳದ)+ ಊಹೆಯ, ಹಿಳಿದ(ಹಿಸುಕು, ಹಿಳಿ, ತಿರುಚು) ನೆಗಹಿನ(ಮೇಲೆತ್ತಿದ,) ಹೇಳಲು+ ಅರಿದು+ ಎನೆ(ಅರಿದು= ಆಗದು, ಎನೆ= ಎನ್ನುವಂತಿರುವ) ಹುದಿದ(ಗೊಂದಲ,ಅಡಗಿದ,) ಭಾವದಲಿ+ ಆಲಿಸಿದನು(ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಕೇಳಿದನು)+ ಅಸುರಾರಿ()ಕೃಷ್ಣನು ದೂತವ್ರಜದ(ದೂತರ) ಬಿನ್ನಪವ(ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು).(ಆಲಿಸಿದನು, ಕೇಳಿದನು, ವ್ಯತ್ಯಾಸ; listen(ಆಲಿಸು) - listened, hear(ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳು)- heard, ಇದ್ದಹಾಗೆ)
ಅರ್ಥ:೧:ಕೃಷ್ನನು ತನ್ನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಬಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ತಲೆದೂಗಿದನು; ಕಳವಳದಿಂದ ಕೂಡಿ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತಾಳಿ -ಅಧರ್ಮದ ಪಾಪಿ ಜನರ ಭಾರವನ್ನು ಕಳೆದು ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ 'ಕಾಪಾಡು' ಎಂದು ಭೂಮಿತಾಯಿಯು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮೊರೆಯಿಡುವ ಕೂಗನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಿನ್ನು ಇಟ್ಟು ಆಲಿಸುವಂತೆ ನಟ್ಟನೋಟದ ಸಂತಸ ಕುಂದಿದ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೋ ನೋಡುವಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಕುಂದಿ, ಚಿಂತೆಯ ಭಾವದಲ್ಲಿ, ಕತ್ತು ಓರೆಮಾಡಿ ತಲೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಆಗದು ಎನ್ನುವಂತಿರುವ, ಒಳಗೆ ಅಡಗಿದ ದುಗುಡದ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಸುರಾರಿ ಕೃಷ್ಣನು ಧೂತರ ಮಾತನ್ನು ಆಲಿಸಿದನು.(ಮುಂದಿ ಪದ್ಯ ೪:ವಿಶ್ವಂಭರಾ-ವಿಶ್ವಂಭರೆ, ಭೂದೇವಿ; ಭೂದೇವಿಯ ಭಾರ+ ಅಪನೋದನಕೆ- ಧರಣಿಯಲಿ ಮೈಗೊಂಡು- ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ); ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಅರ್ಥಮಾಡುವುದಾದರೆ ಕುರಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧವು ಇದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನೆ?)
ಅರ್ಥ:೨:ಕೃಷ್ನನು ತನ್ನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಬಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ತಲೆದೂಗಿದನು; ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಿನ್ನು ಇಟ್ಟು ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತಾಳಿ ಕಳವಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾಯಿಯ ಸಮಾನಳಾದ ಸೋದರತ್ತೆ ಕುಂತಿಯು 'ಕಾಪಾಡಿ' ಎಂದು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮೊರೆಯಿಡುವ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ, ಎಲ್ಲಿಯೋ ನೋಡುವಂತೆ ನಟ್ಟನೋಟದಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಕುಂದಿ, ಚಿಂತೆಯ ಭಾವದಲ್ಲಿ, ಕತ್ತು ಓರೆಮಾಡಿ ತಲೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಆಗದು ಎನ್ನುವಂತಿರುವ, ಒಳಗೆ ಅಡಗಿದ ದುಗುಡದ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಸುರಾರಿ ಕೃಷ್ಣನು ಧೂತರ ಮಾತನ್ನು ಆಲಿಸಿದನು..
ಟಿಪ್ಪಣಿ:- ಕೃಷ್ನನು ತಲೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಓರೆಮಾಡಿ ಎಲ್ಲಿಯೋ ದೃಷ್ಟಿ ನೆಟ್ಟು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕುಳಿತ ಭಂಗಿಯ ಚತ್ರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬೆ ಎನ್ನುವ ಪದವು ಯಾರ ಬಗೆಗೆ ಎಂಬುದು ಊಹೆಗೆ ಬಿಟ್ಟ ವಿಚಾರ.(ಕವಿಯ ಭಾವ ಏನು?)
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ನನು,'ಅಕಟ! ಕಪಟ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನ ಉನ್ನತಿ ಮುರಿದು ಹೋಯಿತೇ!, ಮೋಸದಿಂದ ಈ ಕೌರವರು ಧರ್ಮಜನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ? ಕುಟಿಲರಲ್ಲದ ನೀತಿವಂತರಿಗೆ ಏಕೆ ಇದು- ಈ ದುರ್ಗತಿ, ಕಷ್ಟ? ಯಾರಿಗೂ ಕೆಡುಕು ಮಾಡದಿರುವವರಿಗೆ ಏಕೆ ಇದು- ಈ ಕಷ್ಟ? ಸಕಲ ಸುಜನಸಮೂಕ್ಕೇ ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾದ ಈ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಏಕೆ ಈಗತಿ? ಎನ್ನುತ್ತಾ,' ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು- ಯೋಚಿಸಿದನು.
ಹಿರಿದು ಹರಿ ಚಿಂತಿಸಿದನೀ ವ್ಯತಿ
ಕರವನರಿಯದ ಮುಗುದರಿದನಾ
ರರಿವರೈ ವಿಶ್ವಂಭರಾ ಭಾರಾಪನೋದನಕೆ |
ಧರಣಿಯಲಿ ಮೈಗೊಂಡು ದೈತ್ಯರ
ನೊರಸಿದನು ಬಳಿಕುಳಿದ ಪಾಂಡವ
ಕುರುನೃಪರ ಕದಡಿಸಿದನೆಲೆ ಭೂಪಾಲ ಕೇಳೆಂದ ೪
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಹಿರಿದು(ಹೆಚ್ಚು, ಬಹಳ, ದೊಡ್ಡಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ) ಹರಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು(ಯೋಚಿಸಿದನು)+ ಈ ವ್ಯತಿಕರವನು (ಜೋಡಣೆ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ,)+ ಅರಿಯದ ಮುಗುದರು(ಮುಗ್ಧರು, ಅಮಾಯಕರು)+ "ಇದನು (ಭವಿಷ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಯೋಜನೆ - ಮುಂದಿನ ಮಹಾ ಸಂಹಾರ)+ ಆರು+ ಅರಿವರೈ, ವಿಶ್ವಂಭರಾ (ವಿಶ್ವಂಭರೆ- ಭೂದೇವಿ,) ಭಾರ+ ಅಪನೋದನಕೆ (ಅಪನೋದನ= ಅಪನ್ನ+ ಓದನ(ಆಪನ್ನ- ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದವ, ಆರ್ತ; ಓದನ- ಬೇರ್ಪಡುಗೆ- ಕಷ್ಟದ ಪರಿಹಾರ) ಧರಣಿಯಲಿ ಮೈಗೊಂಡು (ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ) ದೈತ್ಯರನು+ ಒರಸಿದನು(ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿದನು) ಬಳಿಕ+ ಉಳಿದ ಪಾಂಡವ ಕುರುನೃಪರ ಕದಡಿಸುದನು(ಬೆರೆಸಿದನು, ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದನು, ಹೋರಾಡಿಸಿದನು)+ ಎಲೆ ಭೂಪಾಲ ಕೇಳೆಂದ.
ಅರ್ಥ: 'ಕೃಷ್ಣನು ಬಹಳ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಈ ಘಟನೆಯ ಮುಂದಿನ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಅರಿಯದಷ್ಟು ಮುಗ್ದರು ಜನರು; ಮುಂದಿನ ರಹಸ್ಯವಾದ 'ಇದನ್ನು' ಯಾರು ಅರಿಯಲುಸಾಧ್ಯ? ಮುಂದಿನದು (ಭವಿಷ್ಯಘಟನೆಗಳು) ರಹಸ್ಯವಾದುದು. ಹಿಂದೆ ಭೂದೇವಿಯು ಹೊತ್ತ ಭಾರದ ಕಷ್ವವನ್ನು ಪರಿಹಾರಮಾಡಲು, ಅನ್ಯಾಯ, ಮೋಸ, ಅಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಈ ಕೃಷ್ಣನು ಧರಣಿಯಲ್ಲಿ- ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಬಳಿಕ- ಈಗ ಈ ಪಾಂಡವ ವನವಾಸದ ಘಟನೆಯ ೧೪ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಉಳಿದ ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕುರುನೃಪರನ್ನು ಕದಡಿಸಿದನು (ಪರಸ್ಪರ -ಕಲಸುಮಲಸು ಮಾಡಿದನು, ಹೋರಾಡಿಸಿದನು),' ಎಲೆ ಜನಮೇಜಯ ಭೂಪಾಲನೇ ಕೇಳು ಎಂದ ಮುನಿ.
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಏನನು+ ಎಂಬೆನು ಜೀಯ ಕಡು(ಬಹಳ) ದುಮ್ಮಾನದಲಿ() ಹೊರವಂಟು ಬಂದನು ದಾನವಾಂತಕನು+ ಐದಿದವು (ಬಂದವು) ದಂಡಿಗೆಗಳು+ ಅರಸಿಯರ ಆ ನಿಖಿಳ ನೃಪವರ್ಗ(ರಾಜ ಸಮೂಹ) ಯಾದವ ಸೇನೆ ಕವಿದುದು(ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದಿತು), ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಕಾನನವ ಕರುಣಾಳು ಹೊಕ್ಕನು ಹಲವು ಪಯಣದಲಿ,
ದುಮ್ಮಾನ:- ಖಿನ್ನತೆ,ವಿಷಣ್ಣತೆ,ಖೇದ,ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಉಮ್ಮಳ,ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭೆ ದುಃಖ,ದುಗುಡ,ಅಳಲು ಕಷ್ಟ,ತೊಂದರೆ ಅವಮಾನ
ಅರ್ಥ:ಆ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳಲಿ ಜೀಯ- ರಾಜನೇ, ದಾನವಾಂತಕ ಕೃಷ್ಣನು ಬಹಳ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ದ್ವಾರವತಿಯಿಂದ ಹೊರಹೊರಟು ಪಾಂಡವರಿದ್ದ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದನು. ಅವನ ಜೊತೆ ಅವನ ಅರಸಿಯರನ್ನು ಹೊತ್ತ ದಂಡಿಗೆಗಳು, ಆ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜವರ್ಗ, ಯಾದವ ಸೇನೆಯು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅವನ ಜೊತೆ ಬಂದವು. ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಳು ಕೃಷ್ಣನು ಅಲ್ಲಿಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರು ಇದ್ದ ಕಾಮ್ಯಕವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು,
ಕೇಳಿದಾಗಳೆ ಬಂದರಾ ಪಾಂ
ಚಾಲ ಕೇಕಯ ಧೃಷ್ಟಕೇತು ನೃ
ಪಾಲ ಕುಂತೀಭೋಜ ಸೃಂಜಯ ಸೋಮಕಾದಿಗಳು |
ಮೇಲೆ ಮೇಲೀ ನಾಲ್ಕು ದಿನದಲಿ
ಮೂಲೆಯರಸುಗಳಿವರ ಕಂಡುಪ
ಲಾಲಿಸಲು ಬರುತಿರ್ದರಾ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಾಂತರಕೆ || ೬ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಕೇಳಿದಾಗಳೆ ಬಂದರು+ ಆ ಪಾಂಚಾಲ, ಕೇಕಯ, ಧೃಷ್ಟಕೇತು ನೃಪಾಲ, ಕುಂತೀಭೋಜ, ಸೃಂಜಯ, ಸೋಮಕಾದಿಗಳು, ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ+ ಈ ನಾಲ್ಕು ದಿನದಲಿ ಮೂಲೆಯ+ ಅರಸುಗಳು+ ಇವರ ಕಂಡು+ ಉಪಲಾಲಿಸಲು ಬರುತಿರ್ದರು+ ಆ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಾಂತರಕೆ.
ಅರ್ಥ:ಹೀಗೆ ಪಾಂಡವರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದುದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೆ ಬಂದರು+ ಆ ಪಾಂಚಾಲರು, ಕೇಕಯರಾಜ್ಯದವರು, ಧೃಷ್ಟಕೇತು ನೃಪಾಲ, ಕುಂತೀಭೋಜ, ಸೃಂಜಯ, ಸೋಮಕ ಮೊದಲಾದವರು, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರಂತೆ ಈ ನಾಲ್ಕು ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಯ ಅರಸುಗಳು ಇವರನ್ನು ಕಂಡು ಉಪಚರಿಸಲು ಆ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಾಂತರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು.
ಇವರು ಬಂದರು ನಿಖಿಳ ಭೂಸುರ
ನಿವಹ ಸಹಿತಿದಿರಾಗಿ ವರ ಬಾಂ
ಧವರೊಳಭಿವಂದ್ಯರಿಗೆ ತತ್ಸಮರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠರಿಗೆ |
ಅವರಿಗವರವರುಚಿತ ಸತ್ಕಾ
ರವನು ಮಾಡಿ ಮುರಾರಿಯಂಘ್ರಿಯ
ನವಿರಳಾಶ್ರುಗಳಿಂದ ನಾದಿದರರಸ ಕೇಳೆಂದ || ೭ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಇವರು- ಬಂದರು ನಿಖಿಳ ಭೂಸುರನಿವಹ(ನಿಹವ- ಸಮೂಹ) ಸಹಿತ+ ಇದಿರಾಗಿ(ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಎದುರುಗೊಂಡು) ವರ(ಉತ್ತಮ) ಬಾಂಧವರೊಳು+ ಅಭಿವಂದ್ಯರಿಗೆ(ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾದವರಿಗೆ) ತತ್+ ಸಮರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠರಿಗೆ (ಸಮಾನರು ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಸ್ಥಾನವರರಿಗೆ) ಅವರಿಗೆ+ ಅವರ+ ಅವರ+ ಉಚಿತ(ಯೋಗ್ಯ) ಸತ್ಕಾರವನು ಮಾಡಿ, ಮುರಾರಿಯ+ ಅಂಘ್ರಿಯನು+ ಅವಿರಳ(ಬಹಳ)+ ಅಶ್ರುಗಳಿಂದ(ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ) ನಾದಿದರು(ಒರೆಸಿದರು,ಒದ್ದೆಮಾಡಿದರು. ತೊಳೆದರು)+ ಅರಸ ಕೇಳು+ ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಹೀಗೆ ಬಂಧುಗಳು ಹಿತೈಷಿಗಳಾದ ಇವರೆಲ್ಲಾ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಬಹಳ ಜನ ವಿಪ್ರರಸಮೂಹ ಸಹಿತ ಧರ್ಮಜನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸೋದರರು ಬಂದವರಿಗೆ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಎದುರುಗೊಂಡು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾದವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತಮಗೆ ಸಮಾನರಾದವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಸ್ಥಾನವರರಿಗೆ, ಅವರವರ ಉಚಿತ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಬಹಳವಾಗಿ ಸುರಿವ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದರು. ಅರಸನೇ ಕೇಳು ಎಂದ ಮುನಿ.
ಅರ್ಥ: ಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಡವರ ಐವರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆಗಯಾಗಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಅಪ್ಪಿ ಸಂತೈಸಿದನು. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತನ್ನ ಉಟ್ಟಿರುವ ಪೀತಾಂಬರದ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಒರಸಿದನು. ಅಕ್ಕಪಅಕ್ಕದವರು ಸರಿಯಿರಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯಿರಿ ಎನ್ನುತ್ತಿರಲು, ಕೃಷ್ನನಿಗೆ ವೃಥಾ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಮಾತಿನ ಉಪಚಾರ ಏಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಧರ್ಮರಾಯನ ಪತ್ನಿ ದ್ರೌಪದಿ ಬಂದಳು. ಹಾಗೆ ಬಂದವಳು, ಕೃಷ್ಣನ ಪಾದಗಳು ಕವಿದುಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಹರಿಯ ಚರಣಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು.
ಅರ್ಥ:ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಸಂತೈಸಿದ ನಂತರ ದ್ರೌಪದಿಯು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೋಡು ಕೃಷ್ಣ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಬಳಿಗೆ ಬಂದವಳಿಗೆ ಆಪದ್ಬಾಂಧವನನ್ನು ಕಂಡು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ದುಃಖ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯಿತು; ಅದುವರೆಗೆ ದನಿ ಎತ್ತಿ ಅಳದೆ ಇದ್ದ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುವಾಗ ದುಃಖ ಉಕ್ಕಿ ಒರಲಿದಳು; ದಿಕ್ಕು ದೆಸೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ದೆಸೆಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಅಳುಉಕ್ಕಲು ಕೃಷ್ಣನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಹೊರಳಿದಳು. ಆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆತು ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದಳು. ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಬಿಚ್ಚಿದ ತುಂಬಿದ ಉದ್ದ ಬಿಟ್ಟಕೂದಲ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ಸ್ಥತಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ನನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಕರಗಿದಳು; ಕಂದಿದಳು; ಮಮ್ಮಲಮರುಗಿ, ಸುಡುವ ಸಂಕಟದಿಂದ ಕಂದಿದಳು.ರಾಜ ಧರ್ಮಜನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅದುವರೆಗೆ ತಡೆದ ಜಲದ ಒರತೆಯು ತಡೆದಷ್ಟೂ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಉಕ್ಕಿತು.
ಟಿಪ್ಪಣಿ:- ತನ್ನ ಆಪ್ತನೂ ಆಪದ್ಬಾಂಧವನೂ ಅದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು, ದ್ರೌಪದಿಯ ಉಕ್ಕಿದ ದುಃಖವನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲು ಆಗದು.
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿ ಕೃಷ್ಗ್ಣನನ್ನು ಕುರಿತು,' ಹಿಂದೆ ಕೌರವನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಶಾಸನನು ಸೆಳೆಯುವ ಸೀರೆಯಲ್ಲಿ (ಇರುವಾಗ) ತಾನು ಅಕಟ, ಗೋವಿಂದ ರಕ್ಷಿಸು, ಅನಾಥರ ನಾಥನೇ, ಮುಕುಂದ, ತನ್ನ್ನು ಕಾಯಬೇಕಯ್ಯಾ ಕೃಷ್ಣಾ, ರಕ್ಷಿಸು, ಕರುಣಿಸು, ಅಸುರಾರಿ, ಇಂದಿರಾಪತಿಯೇ, ಯಶೋದಾ ನಂದನನೆ ಕಾರುಣ್ಯನಿಧಿಯೇ ಸಲಹು ಎಂದು ಮೊರೆಇಟ್ಟರೆ, ತನ್ನನ್ನು ಉಳಿಸಿದ ದೈವ ನೀನು; ತನಗೆ ಮೈದೋರಿದೈ- ಕಾಣಿಸಿಕೊಡೆಯಲ್ಲಾ, ಎಂದು ಹೊಗಳಿದಳು.(ಅವನು ಈಗ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯದೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ!)
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯು,"ಕೃಷ್ಣಾ ಶ್ರುತಿಗಳಿಗೆ- ವೇದಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವವರಿಗೆ ನೀನು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾ ಪತಿವ್ರತೆಯರಿಗೆ ಗೋಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯತಿಗಳ ಸಮೂಹದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಸಾರ ಸಮ್ಯಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನಸ್ಸುಕೊಡದ ಮಹಿಮೆಯಸಾಗರನೇ ನೀನು ತನಗೆ ಅತಿಶಯವಾದ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನನ್ನು ಲಜ್ಜಾಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಉಳಿಸಿದ ದೈವ ನೀನು ತನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದೆಯಲ್ಲಾ! - ಎಂದಳು.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣಾ ನಿನ್ನ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ನಿಂತು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕಷ್ಟದ ಭಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಚಿಂತೆನ್ನು ಹಿಂಗಿಸಿದೆ; ಏನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನವನ್ನೇ ಕೊಡುವದೇ! ಮನೋವಾಕ್ ನಿಂದ ಹೊರತಾಗಿರುವ ನೀನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದ ತರ್ಕಕ್ಕೂ ನಿಗಮ- ವೇದದ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಾದ ನೀನು ಹೆಸರು ಕೊಳ್ಳಲು ಅರಿಯದ- (ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪನಾದ) ಪರದೈವವು ನೀನು, ಕರೆದಾಗ ತನಗೆ ಮೈದೋರಿದೆಯಲ್ಲವೇ? ಎಂದಳು.
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯು ಅಳುತ್ತಾ, 'ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಣಕ್ಕಿಟ್ಟು ಸೋತು ಪತಿಗಳಾದ ಇವರು ಐದೂ ಜನ ಜೂಜಿನ ಮಾತಿಗೆ ತಪ್ಪಬಾರದೆಂದು ಅಂಜಿದರು. ಧರ್ಮಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವರಾದ ಆ ಪಿತೃ ಧೃತರಾಷ್ರ, ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮ, ಗುರುಗಳಾದ ದ್ರೋಣ ಕೃಪರು ಅಳುಕಿದರು; ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಗಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದಂತಿದ್ದರು. ಗತಿವಿಹೀನೆಯಾದ ತನಗೆ ಕೃಷ್ಣಾ- ನೀನೇ ಗತಿಯೆನ್ನುತ್ತಾ ಬಾಯ್ಬಿಟ್ಟು ಕೂಗಲು, ತನ್ನ ಲಜ್ಜಾಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಅಕ್ಷಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಮಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿದ ದೈವ ನೀನು- ಆಗ ತನಗೆ ಮೈದೋರಿದೆಯಲ್ಲವೇ!' ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು.
ದಾನ ಯಜ್ಞ ತಪೋವ್ರತಾನು
ಷ್ಠಾನ ನಿಷ್ಠರು ಕಾಣರಷ್ಟ ವಿ
ಧಾನ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧರರಿಯರು ನಿನ್ನ ಸುಳಿವುಗಳ |
ಜ್ಞಾನಮಧ್ಯ ತ್ರಿಪುಟಿಯನು ಸಂ
ಧಾನ ರಹಿತ ಜ್ಞಪ್ತಿರೂಪನು
ತಾನೆನಿಪ ಪರಬೊಮ್ಮ ನೀ ಮೈದೋರಿದೈ ತನಗೆ || ೧೪ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ದಾನ ಯಜ್ಞ ತಪ+ವ್ರತ+ ಅನುಷ್ಠಾನ ನಿಷ್ಠರು ಕಾಣರು+ ಅಷ್ಟ ವಿಧಾನ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧರು+ ಅರಿಯರು(ತಿಳಿಯರು) ನಿನ್ನ ಸುಳಿವುಗಳ; ಜ್ಞಾನಮಧ್ಯ ತ್ರಿಪುಟಿಯನು ಸಂಧಾನ ರಹಿತ ಜ್ಞಪ್ತಿರೂಪನು ತಾನು+ ಎನಿಪ(ಎನ್ನುವ) ಪರಬೊಮ್ಮ(ಪರಬ್ರಹ್ಮ) ನೀ ಮೈದೋರಿದೈ ತನಗೆ.
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯು ಮುಂದುವರಿದು,'ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ವ್ರತ, ಅನುಷ್ಠಾನ ನಿಷ್ಠರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣರು. ಅಷ್ಟಾಂಗ ವಿಧಾನ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧರು ಸಹ ನಿನ್ನ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯರು. ಹುಬ್ಬುಗಳ ಮಧ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಧ್ಯ ತ್ರಿಪುಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣರು. ಕಾರಣ ನೀನು 'ತಾನು' ಎನ್ನುವ ಸಂಧಾನ ರಹಿತನಾದ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನು; ಹೀಗಿರುವ ನೀನು ತನಗೆ ಮೈದೋರಿದೆಯಲ್ಲಾ- ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದೆಯಲ್ಲಾ!, ಎಂದಳು.
ಅರ್ಥ: ಪಾಂಚಾಲಿಯು ತನ್ನ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ನೆರವಾದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಂಡ ಆನಂದ, ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂದಿನ ತನ್ನ ಆಪತ್ತಿನ ನೆನಪುಗಳ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ; 'ಕೃಷ್ಣಾ ನೀನು ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದೆ,:ಅಲ್ಪಾಯುಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವ ಮತ್ತು ಉಮಾ ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅದನ್ನು ಕೆಡಿಸಲು ಇಂದ್ರನು ಮನ್ಮಥನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ, ಮಾರ್ಕಾಂಡೇಯನು ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ. ಮೊಸಳೆಯಿಂದ ವನಗಜವನ್ನು ಅದು ಮೊರೆಯಿಡಲು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ, ಅಂಬರೀಷನನ್ನು ದೂರ್ವಾಸರಿಂದ ಕಾಯಿದೆಯಲ್ಲವೇ, ಪಾತಕಿಯಾದ ಅಜಾಮಿಳನನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಾಯಿದೆಯಪ್ಪಾ; ತಾನು 'ಗೋವಿಂದಾ' ಎನ್ನಲು ತನ್ನ ಘನತೆಯ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು 'ಹರಿಯೇ ನೀನು ಕಾಪಾಡಿದೆಯಲ್ಲಾ' ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಹೊರಳಿದಳು, ಆ ತರಳೆ ದ್ರೌಪದಿ.
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೃಷ್ಣನು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು, "ಏಳು ತಾಯೆ ಕಮಲಮುಖಿ, ಪಾಂಚಾಲೆ, ತಂಗಿಯೆ, ನೀನು ಬಹಳ ನೊಂದುಬಿಟ್ಟೆ, ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಕೃಪಾಳು ಕೃಷ್ಣನು ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿ ಮೈಗೆ, ಅವಯುವಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿದ ಧೂಳನ್ನು ತನ್ನ ಉತ್ತರೀಯದಿಂದ ಕೊಡಹಿದನು. ಮೇಲು ಮುಚ್ಚಳ ತೆರೆದ ದೇಹವೆಂಬ ಮಣ್ಣಿನ ಕೊಡದ ಶೋಕವು ಅದರೊಳಗಿನ ಸರ್ಪದಂತಿರಲು ಸುಂದರಕಣ್ಣಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಅಳಲು- ಆಪದ್ಭಾಂದವನನ್ನು ಕಂಡನಂತರ ಒಳಗಿನ ದುಃಖ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು.
ಆ ಸಕಲ ಪರಿವಾರವಾ ಧರ
ಣೀಶರಾ ಮುನಿ ನಿಕರವಾ ಜನ
ವಾ ಸತೀ ನಿಕುರುಂಬವಾ ಗಜ ಘೋಟಕ ವ್ರಾತ |
ಆ ಸರೋಜಾನನೆಯ ಬಹಳ
ಕ್ಲೇಶಗಳ ಕಂಡಕ್ಷಿಜಲ ವಾ
ರಾಸಿಯಲಿ ತೇಕಾಡುತಿರ್ದುದು ರಾಯ ಕೇಳೆಂದ || ೧೭ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಆ ಸಕಲ ಪರಿವಾರವು+ ಆ ಧರಣೀಶರು+ ಆ ಮುನಿ ನಿಕರವು+ ಆ ಜನವು+ ಆ ಸತೀ ನಿಕುರುಂಬವು+ ಆ ಗಜ ಘೋಟಕ ವ್ರಾತ (ಕುದುರೆ ಸಮೂಹ?)ಆ ಸರೋಜಾನನೆಯ(ಕಮಲಮುಖಿ) ಬಹಳ ಕ್ಲೇಶಗಳ ಕಂಡು+ ಅಕ್ಷಿಜಲ ವಾರಾಸಿಯಲಿ(ಕಣ್ಣೀರಿನ ಸಮುದ್ರ) ತೇಕಾಡುತಿರ್ದುದು(ತೇಲಾಡು) ರಾಯ ಕೇಳೆಂದ.
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಂಡುಅದುವರೆಗೆ ತಡೆದ ಶೋಕವು ಕಟ್ಟೆಯೊದೆಸು ಹೊರಬರಲು, ಅಳುತ್ತಾ ನಮಿಸಿ ಎದ್ದಾಗ ಅವನು ಸಂತಯಸಿದರೂ ಅವಳು ತಡೆಯದೆ ದುಃಖದಿಂದ ಉಮ್ಮಳಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಸಕಲ ಪರಿವಾರವೂ, ಆ ಧರಣೀಶರಾದ ರಾಜರೂ, ಆ ಮುನಿ ಸಮೂಹವೂ, ಆ ಜನವೂ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಸತೀ ಜನರೂ- ವನಿತೆಯರೂ, ಆ ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳೂ ಆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಹಳ ಸಂಕಟ, ನೋವು, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಕಣ್ಣೀರಿನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೇಲಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ರಾಯನೇ ಕೇಳು ಎಂದ ಮುನಿ.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ, ಬಿಚ್ಚಿ ಕೆದರಿದ ತಲೆಕೂದಲನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊ - ಕೂದಲನ್ನು ಕಟ್ಟು; ಅಬಲೆ, ತಂಗಿ ಹೊಸ ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಡು, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಹೊಸಬಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ವಿರೋಧದ ಸಿಟ್ಟನ್ನು ಬಿಡು. ಸುಯೋಧನನ ರಾಜಸಂತತಿಯು ಸುಟ್ಟುಹೊಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೇನು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಾಳನ್ನು ಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡರು,- ನಾಯಿಗಳು. ಇನ್ನು ಅದನ್ನು ಹೇಳಿ ಫಲವೇನು, ಅಕಟ! ಈಗ ಕೈಕೊಂಡಿರುವ ಅಡವಿಯ ಅವಧಿಯು ಅನುಭವಿಸಿ ಸವೆಯಲಿ- ಅದು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು,' ಎಂದನು.
ತುರುಬು ಕಟ್ಟುವ ಹದನ ನಿಮ್ಮಡಿ
ಯರಿಯದೆಂಬೆನೆ ಸಕಲ ಸಚರಾ
ಚರದ ಚೇತನರೂಪ ದೇಹಿ ನಿಕಾಯ ಕೃತಸಾಕ್ಷಿ |
ತೈದು ದುಶ್ಯಾಸನನ ವಕ್ಷದೊ
ಳೊರೆವ ರಕುತದೊಳದ್ದಿ ಕಟ್ಟುವ
ದುರುಬನರಿಯಾ ಕೃಷ್ಣಯೆಂದಳು ಕಮಲಮುಖಿ ನಗುತ || ೧೯ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ತುರುಬು ಕಟ್ಟುವ ಹದನ(ವಿಚಾರ) ನಿಮ್ಮಡಿಯು(ಪೂಜ್ಯರಿಗೆ- 'ನಿಮಗೆ' ಎನ್ನುವ ಬದಲಿಗೆ 'ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ' ಎನ್ನುವುದು ಹಿಂದಿನ ರೂಢಿ)+ ಅರಿಯದೆಂಬೆನೆ(ತಿಳಿಯದೆನ್ನಲೆ?) ಸಕಲ ಸಚರಾಚರದ ಚೇತನರೂಪ ದೇಹಿ ನಿಕಾಯ(ಶರೀರ) ಕೃತಸಾಕ್ಷಿತ+ ಐ+ ಇದು ದುಶ್ಯಾಸನನ ವಕ್ಷದೊಳು+ ಒರೆವ(ಹೊರಸೂಸುವ) ರಕುತದೊಳು+ ಅದ್ದಿ ಕಟ್ಟುವ+ ದು+ ತುರುಬನು+ ಅರಿಯಾ ಕೃಷ್ಣ+ ಯೆಂದಳು ಕಮಲಮುಖಿ ನಗುತ.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಅಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿದ ದ್ರೌಪದಿ ನಗುತ್ತಾ, ಕೃಷ್ನನಿಗೆ,'ನನ್ನ ತುರುಬನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ವಿಚಾರ ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎನ್ನಲೆ? ಸಕಲ ಸಚರಾಚರದ ಚೇತನರೂಪನೂ, ದೇಹಿಯೂ, ದೇಹದಕೃತ ಸಾಕ್ಷಿಸ್ವರೂಪನೂ ಅದ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೆ. ಈ ನನ್ನ ಬಿಚ್ಚಿದ ಮುಡಿ- ಇದು ದುಶ್ಯಾಸನನ ಎದೆಯಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ಕಟ್ಟುವ ತುರುಬು, ಇದನ್ನು ಅರಿಯೆಯಾ ಕೃಷ್ಣ? ಎಂದಳು.
ಐಸಲೇ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗ
ಳೇಸರವದಿರು ಭೀಮ ಪಾರ್ಥರ
ಬೀಸರಕೆ ಬಲುಗೈಯೆ ಬರ್ಹಿರ್ಮುಖರ ಭಾರವಣೆ |
ದೂಸಕನ ರಕ್ತದಲಿ ನಿನ್ನಯ
ಕೇಶವನು ಕಟ್ಟಿಸುವೆ ನಿನ್ನಯ
ಭಾಷೆ ತನ್ನದು ತಾಯೆ ತವಕಿಸಬೇಡ ನೀನೆಂದ || ೨೦ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಐಸಲೇ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು+ ಈಸರು (ಈಸು- ಈಜು; ಈಜರು - ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈಜಲಾರರು- ಬದುಕರು)+ ಅವದಿರು ಭೀಮ ಪಾರ್ಥರ ಬೀಸರಕೆ(ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ, ನಾಶ, ಕೇಡು) ಬಲುಗೈಯೆ (ಬಲುಗೈ= ಪರಾಕ್ರಮ; ಶೌರ್ಯತೋರಲು) ಬರ್ಹಿರ್ಮುಖರ(ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವವರ; ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವವರ, ಎದುರು ನಿಂತು ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಭೀಮ ಪಾರ್ಥರ) ಭಾರವಣೆ(ಹೊಣೆ) ದೂಸಕನ(ದೂಷಕ- ಅವಿವೇಕಿ, ಮೂರ್ಖ) ರಕ್ತದಲಿ ನಿನ್ನಯ ಕೇಶವನು ಕಟ್ಟಿಸುವೆ ನಿನ್ನಯ ಭಾಷೆ ತನ್ನದು ತಾಯೆ ತವಕಿಸಬೇಡ ನೀನೆಂದ.
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ,'ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೇ, ಈ ನನ್ನ ತುರುಬನ್ನು ದುಶ್ಶಾಸನನು ಹಿಡಿದೆಳೆದು ಬಿಚ್ಚಿದ; ಈ ಬಿಚ್ಚಿದ ಕೂದಲು ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ಕಟ್ಟುವೆನೆಂದು ಶಪಥಮಾಡಿರುವೆನು. ಎನ್ನಲು, ಕೃಷ್ಣನು,'ಐಸಲೇ- ಅದು ಹಾಗೋ! ಹಾಗಿದ್ದರೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಬದುಕರು, ಅವರು- ಭೀಮ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥರು- ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಬಲಯಾಗುವರು; ಎದುರು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಮುಖಕೊಟ್ಟ ನಿಂತು ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥರ ಮೂಲಕ ತಾನು ಹೊಣೆಹೊತ್ತು ಆ ಅವಿವೇಕಿಯ ರಕ್ತದಲಿ ನಿನ್ನಯ ತಲೆಕೂದಲನ್ನು ಅವರಿಂದ ಕಟ್ಟಿಸುವೆನು. ನಿನ್ನಯ ಭಾಷೆ ತನ್ನದು ತಾಯೆ! ನೀನು ಆತುರಪಡಬೇಡ,'ಎಂದ.(ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ಕಾಯಬೇಕಾಗುವುದು.)
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದ,'ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ತಪಸ್ವಿನಿಯು ನೀನು; ನಿನ್ನನನು ಕೆರಳಿಸಿದರೇ ಆ ಕುನ್ನಿಸಾಮಾನ ದುರ್ಯೋಧನ ದುಶ್ಶಾಸನರು? ದುಷ್ಟತನ ಹೆಚ್ಚಲು, ಭರತಸಂತತಿಯು ಫಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಬಾಳೆಯಮರದ ಹಾಗೆ ಆಯಿತಲ್ಲಾ; ಕುರುಡ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಹೋದರೆಯೂ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಕಂಣ್+ ಗು+ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ವಿದುರ ಮೊದಲಾದವರು ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದ ಕುರುಡಾದರೆ ಮಹಾದೇವ,' ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗಾಗಬಾರದಿತ್ತು ಎಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಅಡ್ಡಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಬೇಸರದಿಂದ ತೂಗಿದನು.(ಬಾಳೆಯಮವು ಗೊನೆಬಿಟ್ಟು ಅದು ಹಣ್ಣಾದ ನಂತರ ಗಿಡ ಸತ್ತುಹೋಗುವುದು, ಅದರ ಗಡ್ಡೆಯಿಂದ ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಸಿ ಮೊಳಕೆ ಏಳುವುದು)
ಶಕುನಿ ಕಲಿಸಿದ ಕಪಟವೇ ಕೌ
ಳಿಕದ ಜೂಜಿದು ನಿಮ್ಮನೀ ಕಾ
ಮ್ಯಕಕೆ ತಂದುದು ಜೂಜಿನಲಿ ತಾನಿಲ್ಲಲೇಯೆನಲು |
ಸಕಲ ಜೀವರ ಕರ್ಣಸಾಕ್ಷಿ
ಪ್ರಕರ ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾ
ತ್ಮಕನು ನೀನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಹುಸಿಯಲ್ಲೆಂದಳಿಂದುಮುಖಿ || ೨೨ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಶಕುನಿ ಕಲಿಸಿದ ಕಪಟವೇ ಕೌಳಿಕದ(ಮೋಸದ) ಜೂಜು+ ಇದು(ಈ) ನಿಮ್ಮನು ಈ ಕಾಮ್ಯಕಕೆ ತಂದುದು ಜೂಜಿನಲಿ ತಾನು+ ಇಲ್ಲಲೇ+ ಯೆ+ ಎನಲು ಸಕಲ ಜೀವರ ಕರ್ಣಸಾಕ್ಷಿ ಪ್ರಕರ(ದಂಟು, ದೇಟು,ಪ್ರಕರಣ, ವಿವಾದ, ಮರದ ಕೆಳಭಾಗ,-> ಆಧಾರ? ) ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾತ್ಮಕನು ನೀನು+ ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ ಹುಸಿಯಲ್ಲ+ ಎಂದಳು+ ಇಂದುಮುಖಿ.(ಕರ್ಣಸಾಕ್ಷಿ; ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳುವಿಕೆಗೆ, ಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ, ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿರೂಪನು.)
ಅರ್ಥ: ಶಕುನಿ ಕಲಿಸಿದ ಕಪಟವೇ ಇದು; ಮೋಸದ ಈ ಜೂಜು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಈ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಜೂಜಿನಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಇರಲಿಲ್ಲವಲ್ಲಾ, ಎನಲು ದ್ರೌಪದಿಯು, 'ಸಕಲ ಜೀವರ ಕರ್ಣಸಾಕ್ಷಿಯ ಆಧಾರದ ಕಾಂಡ ನೀನು; ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾತ್ಮಕನು ನೀನು; ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಹುಸಿಯಲ್ಲವೇ,' ಎಂದಳು.
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ದೇವಿ ಪಾಂಚಾಲಿ, ತಾನು + ಇದನು+ ಅರಿದೊಡೆ(ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ) ಆ ವಸುದೇವನಾಣೆ; ಮಹಾದ್ಭುತವನು+ ಅದನು+ ಏ+ ವೊಗಳ್ವೆನು(ವಿವರಿಸಲಿ) ಯದುನೃಪಾಲ ವಿಪತ್+ ಪರಂಪರೆಯ; ನೀವು ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞ ಮುಖದ+ ಅವಳಾವಳಿಯೊಳು(ಗಡಿಬಿಡಿಯಲ್ಲಿ)+ ಆವಿರಲು(ಆವು=ನಾವು+ ಇರಲು) ಮುತ್ತಿತು ದೇವರಿಪುಬಲ(ದೇವರಿಪು= ದೈತ್ಯರ ಬಲ= ಸೇನೆ) ನಿಕರವು(ಸಮೂಹ)+ ಅಸ್ಮತ್(ನನ್ನ,ನಮ್ಮ)+ ದ್ವಾರಕಾಪುರಿಯ
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣ ಹೇಳಿದ,'ದೇವಿ ಪಾಂಚಾಲಿ, ತಾನು ಈ ಜೂಜಿನ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಆ ವಸುದೇವನಾಣೆ; ಆಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೆಡೆದದ್ದು ಮಹಾ ಅದ್ಭುತ; ಯದುನೃಪಾಲನಿಗೆ ಬಂದ ವಿಪತ್ತಿನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು- ಅದನ್ನು ಏನೆಂದು ವಿವರಿಸಲಿ. ನೀವು ಮಾಡಿದ ರಾಜಸುಯದ ಯಜ್ಞ ಮುಖದ ಗಡಿಬಿಡಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಇರುವಾಗ ನಮ್ಮ ದ್ವಾರಕಾಪುರಿಯನ್ನು ದೈತ್ಯರ ಸೇನೆಯ ಸಮೂಹವು ಮುತ್ತಿತು.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನು,'ನಮ್ಮ ದ್ವರಕಾಪುರಿ ಲಗ್ಗೆಗೆ- ಆಕ್ರರಮಣಕ್ಕೆ ಸೊಲುವುದು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಬಹಳ ದುರ್ಗಮುವಾದ ಕೋಟೆ. ಅದು ದುರ್ಭೇದವು ಬೇಧಿಸಲಾಗದ ಕೋಟೆ. ಯಾದವರಲ್ಲಿ ಮಹಾವೀರರು ಇದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಹಲಾಯುಧನಾದ ಬಲರಾಮ, ಮನ್ಮಥ ಮೊದಲಾದವರು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ಬಗ್ಗಿ ಮುತ್ತಿದ ಗಟ್ಟಿಗರಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ನುಗ್ಗುನುರಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರ ಸುಗ್ಗಿ ಮೆರೆಯಿತು. ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕೇಳು ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಹೀಗೆ ದೈತ್ಯ ಸಾಲ್ವನು,'ಹಿಮ್ಮಟ್ಟಿ ದ್ವಾರಕೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು, ಸಾಲ್ವನಸೇನೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ತಮ್ಮ ಪುರಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಗೆಲವು ಸಾತ್ಯಕಿ, ಬಲರಾಮ, ಕಾಮ-ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮೊದಲಾದವರ ವಶವಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ನಿಮ್ಮ ರಾಜಸೂಯಕ್ಕೆ ಕಳಶವಿಟ್ಟು- ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ದ್ವರಕಾನಗರದ ನಗರದ ಸಂತ್ರಸ್ತರ ಕಳವಳವನ್ನು - ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಸಂತೈಸಿ ನಾವು ಸಾಲ್ವನ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ನಡೆದೆವು.
ಏನನೆಂಬೆನು ಸಾಲ್ವಪುರದ ನ
ವೀನ ಮಾಯಾರಚನೆಯನು ನಮ
ಗಾನಲಸದಳವುಳಿದ ಗೀರ್ವಾಣರಿಗೆ ಗೋಚರವೆ |
ದಾನವನ ಮಾಯಾಪುರದ ಸಂ
ಸ್ಥಾನ ವರ್ಮವನರಿದು ಶರ ಸಂ
ಧಾನದಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದೆವು ಸಾಲ್ವಾದಿ ರಿಪುಭಟರ || ೨೬ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಏನನು+ ಎಂಬೆನು ಸಾಲ್ವಪುರದ ನವೀನ ಮಾಯಾ-ರಚನೆಯನು ನಮಗೆ+ ಆನಲು(ಎದುರಿಸು)+ ಅಸದಳವು(ಅಸಾಧ್ಯ)+ ಉಳಿದ ಗೀರ್ವಾಣರಿಗೆ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ) ಗೋಚರವೆ? ದಾನವನ ಮಾಯಾಪುರದ ಸಂಸ್ಥಾನ(ರಾಜ್ಯ), ವರ್ಮವನು(ಕವಚ; ಗುಟ್ಟು, ಮರ್ಮ, ರಹಸ್ಯ)+ ಅರಿದು(ತಿಳಿದು) ಶರ ಸಂಧಾನದಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದೆವು ಸಾಲ್ವ+ ಆದಿ ರಿಪುಭಟರ.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನು ಮುಂದುವರಿದು,'ತಂಗಿ ದ್ರೌಪದೀ ಏನನ್ನು ಹೇಳಲಿ ಸಾಲ್ವನ ಪುರದ ನವೀನ ಮಾಯಾ ರಚನೆಯನ್ನು. ನಮಗೇ ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಉಳಿದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಉಪಾಯ ಗೋಚರವೆ? ಅವರಿಗೂ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಿರುವ ಮಾನಗರಿ ಅದು. ಆ ದಾನವ ಸಾಲ್ವನ ಮಾಯಾಪುರ ರಾಜ್ಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಶರ ಸಂಧಾನದಿಂದ ಶತ್ರು ಸಾಲ್ವನನ್ನೂ ಅವನ ಕಡೆಯವರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದೆವು,' ಎಂದನು.
ಅತ್ತಲಾ ಕೋಳಾಹಳದಲಿರ
ಲಿತ್ತಲಾದುದು ಜೂಜು ನಿಮ್ಮ ವಿ
ಪತ್ತು ಕಂಡುದು ತೆರಹ ತಪ್ಪಿಸಿ ನಮ್ಮ ಸುಳಿವುಗಳ |
ಇತ್ತಲಾವಿರೆ ಮೇಣು ದೋರಕಿ
ಯತ್ತಲಿರೆ ನೀವಡವಿವೊಕ್ಕರೆ
ಹೆತ್ತಳೋ ದೇವಕಿ ಮಗನನೆಂದನು ಮುರಧ್ವಂಸಿ || ೨೭ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಅತ್ತಲು+ ಆ ಕೋಳಾಹಳದಲಿ+ ಇರಲು+ ಇತ್ತಲು+ ಆದುದು ಜೂಜು, ನಿಮ್ಮ ವಿಪತ್ತು ಕಂಡುದು, ತೆರಹ(ತೆರಪು? ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಮಯ) ತಪ್ಪಿಸಿ ನಮ್ಮ ಸುಳಿವುಗಳ, ಇತ್ತಲು+ ಆವಿರೆ ಮೇಣು ದೋರಕಿಯತ್ತಲು+ ಇರೆ ನೀವು+ ಅಡವಿವೊಕ್ಕರೆ, ಹೆತ್ತಳೋ ದೇವಕಿ ಮಗನನು+ ಎಂದನು ಮುರಧ್ವಂಸಿ.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕುರಿತು,'ಅತ್ತ ಸಾಲ್ವನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆ ಕೋಲಾಹಲದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ತೊಡಗಿರುವಾಗ, ಇತ್ತ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಜೂಜು ಪ್ರಸಂಗ ಆಯಿತು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಮಯವನ್ನೂ, ನಮಗೆ ಸುಳಿವು ಕೊಡುವುದನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿ, ನಿಮ್ಮ ಜೂಜಿನ ಸೋಲಿನ ವಿಪತ್ತು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಇತ್ತ ಸಾಲ್ವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತ ನಾವು ಇರಲು, ಮತ್ತೆ ನಾವಿಲ್ಲದ ದ್ವಾರಕಾನಗರ ಅತ್ತ ಶಾಂತವಾಗಿ ಇರಲು, ನೀವು ಅಡವಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೆ ನಾನುನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಾರದಂತೆ ಆಯಿತು. ಏನಾದರಾಗಲಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರವ ಬಂದುಗಳ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾರದ ಎಂಥ ಮಗನನ್ನು ದೇವಕಿ ಹೆತ್ತಳೋ!'ಎಂದನು.
ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ಮುಂದಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಿದನು
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿಯು, 'ಎಂಥ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳೋ ದೇವಕಿ,'ಎಂದ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ,'ಹಿಂದೆ ಅಜಾಮಿಳನು ಸಾಯುವಾಗ ಮಗನನ್ನು 'ನಾರಾಯಣ' ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ನೀನು ಬಂದು ಯಮನ ದೂತರನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾದಿದೆ. ಇಂದ್ರನಿಂದ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಗೋಪಾಲಕರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹೊತ್ತೆ. ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀಕಾಂತ ಸಲಹು ಎನ್ನಲು, ಗುರು ಸಂದೀಪಿನಿಯ ಪತ್ನಿಯು ಮರಣಿಸಿದ ಮಗನನ್ನು ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಕರೆತಂದು ಕೊಡು,ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಯಮನ ದೂತರನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಮಗನನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟು ಆಪ್ತನಾದೆ. ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಗೆ ಮಣ್ಣು ತಿಂದ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜಗತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಜಗದುದರ ನೀನು ಬಹಳ ಜಾಣನಿರುವೆ,' ಎಂದಳು.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ಣನು ಕೈಮುಗಿದು ತನ್ನ ಕಾಲಬುಡದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ದ್ರೌಪದಿಗೆ,'ಆಯಿತು ತಂಗಿ ಏಳಮ್ಮಾ, ನೀನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಧರ್ಮರಾಯನು ಆಡಿದ ಭಾಷೆ ವನಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಲಿ; ನಂತರ ವಾಯುತನುಜ ಭೀಮನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ವಚನದ ಘನತೆಯು ನೆರವೇರುವುದು. ಆ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ತಾಯೆ ತಾನು ಹೊಣೆಯೆಂದು ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟನು.
ಸಂತವಿಟ್ಟನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕೃ
ತಾಂತಸುತ ಭೀಮಾದಿಗಳ ಮುನಿ
ಸಂತತಿಯ ಮನ್ನಿಸಿದನವರವರುಚಿತ ವೃತ್ತಿಯಲಿ |
ಎಂತು ಹದಿಮೂರಬುದವೀ ನೃಪ
ಸಂತತಿಗೆ ಸೌಹಾರ್ದವಕಟ ವ
ನಾಂತರದೊಳೆಂದಸುರರಿಪು ನುಡಿದನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಗೆ || ೩೧ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಸಂತವಿಟ್ಟನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕೃತಾಂತಸುತ(ಯಮನ ಮಗ- ಧರ್ಮಜ) ಭೀಮಾದಿಗಳ ಮುನಿಸಂತತಿಯ ಮನ್ನಿಸಿದನು+ ಅವರವರ+ ಉಚಿತ ವೃತ್ತಿಯಲಿ ಎಂತು ಹದಿಮೂರು+ ಅಬುದವು+ ಈ ನೃಪಸಂತತಿಗೆ ಸೌಹಾರ್ದವು+ ಅಕಟ ವನಾಂತರದೊಳೆಂದು+ ಅಸುರರಿಪು(ಕೃಷ್ಣ) ನುಡಿದನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಗೆ.
ಅರ್ಥ: ಕೃಷ್ಣನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಯೊಬ್ಬರಿಗೂ, ಧರ್ಮಜ) ಭೀಮ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಸಂತೈಸಿದನು; ಮುನಿ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಮನ್ನಿಸಿದನು; ಅವರವರ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಉಚಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪಚರಿಸಿದನು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಒಟ್ಟು ಹದಿಮೂರು ಅಬ್ದವಾದ ಈ ನೃಪಸಂತತಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಸೌಹಾರ್ದವು ಅಕಟ ವನಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಹ ಇರುವುದಲ್ಲಾ, ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಕೃಷ್ನನು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕುರಿತು, ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರರು ತಮ್ಮಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಅವರವರ ತಾಯಿಯ ಮನೆಗೆ ಕಳಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಪಂಚದ್ರೌಪದೀಸುತರನ್ನು (ಉಪಪಾಂಡವನ್ನು) ಪಾಂಚಾಲ ನಗರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ. ದ್ರುಪದ ನಂದನೆ ದ್ರೌಪದಿಯು ಮಾತ್ರಾ ಹಳುವ/ ಕಾಡಿನ ವಾಸದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಟಿ ಮುಗಿಸಲಿ. ಅವಳ ದುಃಖದ ಬೆಂಕಿಗೆ ಈ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟದ ಬಾಳು ಇಂಧನವಲ್ಲವೇ! ಕುರುಕುಲದ ಕರಡವೆಂಬ ಹುಲ್ಲಿನ ಬಣಬೆಯು ಅವಳ ದುಃಖದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಕಾದು ಸುಡುವುದು.' ಕೇಳು ಎಂದ.
ಎಂದು ಕಳುಹಿ ಸುಭದ್ರೆಯನು ನರ
ನಂದನನ ಬೀಳ್ಕೊಡಿಸಿದನು ನೃಪ
ನಂದನರ ಕಳುಹಿಸಿದನಾ (ಪಾ> ಕಳುಹಿದನಾ) ಪಾಂಚಾಲ ನೃಪನೊಡನೆ |
ಇಂದುವದನೆಯ ಸಂತವಿಟ್ಟು ಮು
ಕುಂದ ರಥವೇರಿದನು ಕುಂತೀ
ನಂದನರು ಕಳುಹುತ್ತ ಬಂದರು ಕಮಲಲೋಚನನ || ೩೩ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಎಂದು ಕಳುಹಿ ಸುಭದ್ರೆಯನು ನರನಂದನನ(ಅಭಿಮನ್ಯವನ್ನು) ಬೀಳ್ಕೊಡಿಸಿದನು ನೃಪನಂದನರ(ದ್ರೌಪದೀ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪ ಪಾಡವರ) ಕಳುಹಿಸಿದನಾ (ಪಾ: ಕಳುಹಿದನಾ)+ ಆ ಪಾಂಚಾಲ ನೃಪನೊಡನೆ ಇಂದುವದನೆಯ ಸಂತವಿಟ್ಟು ಮುಕುಂದ ರಥವೇರಿದನು ಕುಂತೀನಂದನರು ಕಳುಹುತ್ತ ಬಂದರು ಕಮಲಲೋಚನನ(ಕೃಷ್ಣನ).
ಅರ್ಥ:ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂವರೊದನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಲಿ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಕಳುಹಿ ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅಭಿಮನ್ಯವನ್ನು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಕಳಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದೀ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪ ಪಾಡವರನ್ನು ಆ ಪಾಂಚಾಲ ರಾಜರೊಡನೆ ಕಳಿಸಿದನು. ಇಂದುವದನೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂತಯಿಸಿ ಮುಕುಂದ ಕೃಷ್ನನು ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿ ದ್ಕುಂವಾರಕೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಕುಂತೀನಂದನರಾದ ಪಾಂಡವರು ಕಮಲಲೋಚನನ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಳುಹುತ್ತ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಬಂದರು.
ಬೀಳುಗೊಂಡರು ಕೃಷ್ಣನನು ಪಾಂ
ಚಾಲಪತಿಯನು ಪಂಚ ಕೇಕಯ
ಚೋಳ ಕೇರಳ ಪಾಂಡ್ಯ ಕುಂತೀಭೋಜ ನಂದನರ |
ಬೀಳುಕೊಟ್ಟರು ಧೃಷ್ಟಕೇತು ನೃ
ಪಾಲ ಮೊದಲಾದಖಿಳ ಧರಣೀ
ಪಾಲಕರು ದುಗುಡದಲಿ ಹೊಕ್ಕರು ತಮ್ಮ ನಗರಿಗಳ || ೩೪ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಬೀಳುಗೊಂಡರು ಕೃಷ್ಣನನು, ಪಾಂಚಾಲಪತಿಯನು, ಪಂಚ ಕೇಕಯಚೋಳ ಕೇರಳ ಪಾಂಡ್ಯ ಕುಂತೀಭೋಜ ನಂದನರ ಬೀಳುಕೊಟ್ಟರು, ಧೃಷ್ಟಕೇತು ನೃಪಾಲ ಮೊದಲಾದಖಿಳ ಧರಣೀಪಾಲಕರು ದುಗುಡದಲಿ ಹೊಕ್ಕರು ತಮ್ಮ ನಗರಿಗಳ.
ಅರ್ಥ:ಪಾಂಡವರು ಕೃಷ್ಣನ್ನೂ ಯಾದವಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ಅವರ ಜೊತೆ ಹೋಗಿ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಬೀಳಕೊಟ್ಟರು. ಹಾಗೆಯೇ ನಂತರ ಪಾಂಚಾಲಪತಿ ದ್ರುಪದನನ್ನೂ ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳು ಉಪಪಾಂಡವರ ಜೊತೆಮಾಡಿ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಪಂಚ ಕೇಕಯರು ಚೋಳ ಕೇರಳರು, ಪಾಂಡ್ಯರು ಕುಂತೀಭೋಜರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟರು. ಹೀಗೆ ಬೀಳ್ಕೊಂಡ ಧೃಷ್ಟಕೇತು ನೃಪಾಲ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಧರಣೀಪಾಲಕರು- ರಾಜರು ಪಾಂಡವರ ಕಷ್ಟದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನೆದು ದುಗುಡದಿಂದ- ಬೇಸರದಿಂದ ತಮ್ಮ ನಗರಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಮಾದಿದರು.
