ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದ ಸಮತೋಷ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಪಾರ್ಥನು ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ದೇವಲೋಕದವರಿಗೆ ತೊಂದರೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲಕೇಯರು ಮತ್ತು ನಿವಾತಕವಚರನ್ನು ತಾನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದ ರೀತಿಯನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸಿದನು.[೧][೨][೩][೪]
ಅರ್ಥ:ಕೇಳು ಜನಮೇಜಯ ರಾಜನೇ ಧರ್ಮಜನು ಅರ್ಜುನನ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದನುದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಕೇಳಿ ಅವನ ಮೈಯಲ್ಲಿ ಪುಳಕವೂ ಕನ್ಣಲ್ಲಿ ಆನಂದದಿಂದ ನೀರೂ ತುಂಬಿದವು. ಅವನು ಪಾರ್ಥನೇ ಶಿವನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳು, ಆಲಿಸುವೆನು ಎನ್ನಲು, ರಾಜನಿಗೆ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವರ್ಣಿಸಿ ಹೇಳಿದನು.
ಅರ್ಥ: ವಿವರವಾಗಿ ಪಾಶುಪತ ಅಸ್ತ್ರ ಪಡೆದ ವಿಷಯವನ್ನು ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ನಂತರ, ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಜನಿಗೆ,'ಇಂದ್ರನು ಹರನ ಪಾಶುಪತ ಶರವನ್ನು ಪಡೆದ ವಿಷಯ ತಿಳಿದು, ಆ ಸಿದ್ದಿಗಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕರಸಿದನು. ಬ್ರಹಸ್ಪತಿಯು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಆ ಶತ್ರುಗಳಾದ ನಿವಾತಕವಚರ ಅತಿ ಉಪದ್ರವದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸುರಪದವಿಗೆ ಕಷ್ಟವು ಉಂಟಾಗಿ ಈ ಪಾಶುಪತ ಅಸ್ತ್ರವು ಅವರ ಅಳಿವಿಗಾಗಿ ಇರುವುದು - ಎ೦ದು ರಹಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಮರೇ೦ದ್ರ ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು,'ಶಿವನ ಅಸ್ತ್ರ ನಿನಗೆ ದೊರಕಿತು. ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹವಿದೆ. ದಾನವರದ್ದು ಬಲು ಹಿಂಸೆ, ಉಪದ್ರವ, ಆಟೋಪ ಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದ ಸೌಖ್ಯಫಲವು ಆ ಸಣ್ಣಅಲೆಯಿಂದ ತೇಲಿ ಹೋಯಿತು. ಯಮನ ಸಭೆಯ ಜೀವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸುಜನರಿಗೆ ದುರ್ಜನರಿಂದ ಆಪತ್ತು ತೊಂದರೆ, ರಾಹುವು ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಮುನಿದು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವ೦ತೆ, ಖಳರಾದ ನಿವಾತಕವಚರು ಇದ್ದಾರೆ,'ಎ೦ದನು.
ಮುದದ ನೆಲೆ ಶುಭದಿಕ್ಕೆ ಸೊಗಸಿನ
ಸದನ ಸೌಖ್ಯದ ಗರುಡಿ ಸೊ೦ಪಿನ
ಪದವಿ ಲೀಲೆಯ ತಾಣ ತಾಯ್ಮನೆ ಖೇಳ ಮೇಳವದ |
ಮದದ ಮಡು ಭೋಗೈಕನಿಧಿ ಸ೦
ಪದದ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಮನೋರಥ
ದುದಯಗಿರಿ ಹಿ೦ದೀಸು ದಿನವಮರಾವತೀ ನಗರ || ೪ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಮುದದ(ಆನಂದದ) ನೆಲೆ ಶುಭದ+ ಇಕ್ಕೆ(ವಾಸಸ್ಥಾನ, ಆಶ್ರಯ) ಸೊಗಸಿನ ಸದನ(ಮನೆ) ಸೌಖ್ಯದ ಗರುಡಿ(ನಿಲಯ, ತಾಣ) ಸೊ೦ಪಿನ ಪದವಿ ಲೀಲೆಯ ತಾಣ ತಾಯ್ಮನೆ, ಖೇಳ(ಆಟ) ಮೇಳವದ ಮದದ(ಸಂತಸದ) ಮಡು(ಕೊಳ) ಭೋಗೈಕನಿಧಿ ಸ೦ಪದದ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಮನೋರಥದ+ ಉದಯಗಿರಿ ಹಿ೦ದೆ+ ಈಸು ದಿನವು(ಇಷ್ಟುದಿನವೂ)+ ಅಮರಾವತೀ ನಗರ
ಅರ್ಥ: ಅಮರಾವತೀ ನಗರವು ಇಷ್ಟು ದಿನವೂ- ಈ ಹಿಂದೆ ಮುದದ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು; ಶುಭದಾಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು; ಸೊಗಸಿನ ಸದನವೂ ಸೌಖ್ಯದ ನಿಲಯವಾಗಿತ್ತು; ಸೊ೦ಪಿನ ಅಧಿಕಾರದ ಹುದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು; ಲೀಲೆಯ ತಾಣವೂ ತಾಯ್ಮನೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು;, ನಾನಾ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಮೇಳಗಳ ಮದದ ಕೊಳವಾಗಿತ್ತು; ಈ ಸ್ವರ್ಗ ಭೋಗದ ಏಕನಿಧಿಯೂ, ಸ೦ಪದದ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವೂ, ಮನೋರಥದ- ಆಸೆಯ ಉದಯಗಿರಿಯೂ ಆಗಿತ್ತು. (ಆದರೆ ಈಗ ಅವು ಇಲ್ಲ).
ಅರ್ಥ: ಪಾರ್ಥನು ಇಂದ್ರನು ತನನ್ನು ಕುರಿತು,' ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸವು ಸಿಡಿಲುಬಡಿಯುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಸದಾ ಎರೆಗುವ೦ತಿರವುದು;, ಕಡಲು ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕುವ೦ತಿರುವುದು; ಭೂಮಿಯುಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ನಾಶವಾದೆರೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ನಮಗೆ ರಕ್ಕಸರ ಭಯ ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ತುಡುಕುವುದು, ಸುರರ ದೇವತೆಗಳ ವೈಭವವ ಹುಡಿಹುಡಿಯಾಗುವುದು ಎಂಬ ಭಯವಿದೆ. ನಮಗೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಷ್ಟು ಅವರು- ಆ ನಿವಾತಕವಚರು ಬಲಿಷ್ಠರು ಪಾರ್ಥನೇ ಕೇಳು, ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಮುಂದುವರಿದು ಇಂದ್ರನು ಪಾರ್ಥನಿಗೆ,'ಈ ದಾನವರ ಕಾಟದಿಂದ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಿದ ಸ್ವರ್ಗದ ಸುಂದರ ಬಾಗಿಲ ಕದವನ್ನು ತೆಗೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. ಸುರರ ಸಮೂಹ ಹೊತ್ತು ತಂದ ಸರಕನ್ನು ವಳಗೆ ತಂದು ಇಳಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಸಿಂಗರಿಸಿದ ಮತ್ತ ಗಜ ರಥ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಹೊರಗೆ ತೆಗೆಯವಂತಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿ ತೆತ್ತು ಹರಿಯದು- ಸಾಧ್ಯವಾಗದು, ದೇವಗಣ ಸತ್ತು ಜ೦ಗಾಗಿ- ಸತ್ವ ಇಲ್ಲದವರಾಗಿರುವರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ದೇವಕನ್ಯೆಯರು, ಪತ್ನಿಯರು ಆ ಖಳರ- ದುಷ್ಟರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೊತ್ತಾಗಿರುವರು- ಸೇವಕರಾಗಿರುವರು,' ಎ೦ದನು ಇ೦ದ್ರ.
ಅರ್ಥ:ಇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಆ ದಾನವರು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮವರು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾವಲಿರುವ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಮತ್ತು ಆದಿದೈವಿಕ ಕರ್ಮಗತಿಯ ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಆಗದೆ, ಅವರು ಸಾಯದೆ ಉಳಿದರೆ, ಆ ದಾನವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ನಮಗೆ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ದಾನವರಿಂದ ತೊಂದರೆ ಇಲ್ಲದ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು ಎ೦ದನು+ ಅಮರೇ೦ದ್ರ
ಹೈಹಸಾದವು ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯವ
ಗಾಹಿಸುವೊಡರಿದೇನು ದೈತ್ಯರು
ಸಾಹಸಿಗರೇ ಸದೆವೆನೀ ಸುರಜನಕೆ ಹಿತವಹರೆ |
ಆಹರಾಸ್ತ್ರದೊಳಮರವೈರಿ
ವ್ಯೂಹಭ೦ಜನವಹುದು ನಿಷ್ಪ್ರ
ತ್ಯೂಹ ನಿಶ್ಚಯವೆ೦ದು ಬಿನ್ನವಿಸಿದನು ಸುರಪತಿಗೆ || ೧೦ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಹೈ,ಹಸಾದವು(ಆಯಿತು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆ - ಒಪ್ಪಿಗೆ) ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯ+ ಅವಗಾಹಿಸುವೊಡೆ+ ಅರಿದೇನು ದೈತ್ಯರು ಸಾಹಸಿಗರೇ ಸದೆವೆನು+ ಈ ಸುರಜನಕೆ ಹಿತವಹರೆ ಆಹರಾಸ್ತ್ರದೊಳು+ ಅಮರವೈರಿ ವ್ಯೂಹಭ೦ಜನವು+ ಅಹುದು ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯೂಹ(ನಿಷ್ಪ್ರತಿ+ ಪ್ರತಿ ವ್ಯೂಹ- ಶತ್ರು ಸೇನೆ, ವ್ಯೂಹ- ಸೇನೆಯ, ನಿಷ್-ಇಲ್ಲ, ನಾಶ- ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ನಾಶ) ನಿಶ್ಚಯವೆ೦ದು ಬಿನ್ನವಿಸಿದನು(ತಿಳಿಸಿದನು) ಸುರಪತಿಗೆ(ಇಂದ್ರನಿಗೆ)
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ತಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ,'ಆಯಿತು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ - ಒಪ್ಪಿಗೆ. ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯ ಗಮನ ನನ್ನ ಮೇಲಿರಲು,ಅದು ಅಸಾದ್ಯವೇ? ದೈತ್ಯರು ಗೆಲ್ಲಲಅರದ ಸಾಹಸಿಗರೇ? ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ಈ ಸುರಲೋಕದ ಜನರಿಗೆ ಹಿತವು ಆಗುವುದಾದರೆ, ಆ ಶಿವನ ಪಾಶುಪತ ಅಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ವೈರಿ ವ್ಯೂಹದ ನಾಶವು ಆಗುವುದು. ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ನಾಶ ನಿಶ್ಚಯವು ಎ೦ದು ವಿನಯದಿಂದ ತಿಳಿಸಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಎದುರಿಗಿದ್ದ ರಥ, ಸಾರಥಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಇಂದ್ರನು ಈ ರಥವನ್ನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊಡೆಸಿದನು; ಈ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಗೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ಹೇಳಿದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪರಿವಾರ ಸೇರಿತ್ತು. ಆ ಪರಿವಾರವನ್ನು ಎಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ- ಇಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಕೋಟಿ ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಣಿಸಲು ಆಗದು. ಆನೆ, ಕುದುರೆ ರಥ ಪದಾತಿಯ ದಟ್ಟಣೆಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ಸಾಲದು. ಇ೦ದ್ರನ ವೀರ ಭಟರು ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿದರು. ಧರ್ಮರಾಯನೇ ಕೇಳು,' ಎ೦ದ.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ಮಂದುವರಿದು,'ದೇವಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದ ಇಂದ್ರನ ಧಾಳಿಸೈನ್ಯ ನೂಕಿ- ನುಗ್ಗಿ ಮುಂದೆ ನೆಡೆಯಿತು. ಅದು ಹಿರಣ್ಯ ನಗರಿಯ ಮೂಲೆಗೆ ಬಂದಿತು. ಅಲ್ಲಿಯ ಚಿಕ್ಕ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ದೊಡ್ಡ ಸದ್ದುಮಾಡಿದವು. ಇಂದ್ರನ ಸನ್ನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಣವಾದ್ಯ ಮೊಳಗಿತು. ದಾನವರ ನಗರದ ದ್ವಾರದ ಬಳಿಯ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಪಾಳೆಯವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು.
ಅರ್ಥ:ದಾನವರ ದೊರೆ,'ಸುವರ್ಣನಗರಿಯ ಹೊರಗೆ ಇದು ಏನೋ ಗಜಬಜವು,ಅದೇನೆಂದು ತಿಳಿಯದು ಎನ್ನಲು, ದೇವತೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ದಾನವ ದೂತರು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ನಗುತ್ತಾ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ಸಂತೊಷದ ಉಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ನಗೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಬರಲು, ಖಳ ದಾನವರಾಜನು ಅತಿಯಾದ ಆನಂದದ ಸಂಗತಿ ಏನು ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
ಅರ್ಥ:ದಾನವ ದೂತನು ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಿಗೆ, 'ಜೀಯ ಬಲೆಗಳ ತೆಗೆಸು, ಪೂರ್ತಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನೆಡೆ. ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳ- ನೀವು ಮಾಡುವ ಬೇಟೆಗೆ 'ರಾಯ ಮೃಗವು' ನಮ್ಮ ನಗರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರೆ ಅಸುರರ ಕೈ ಹೋಯಿತು; ಅಸುರರನ್ನು ಉಪಾಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸು; ಅಪಾಯವನ್ನು ಆಲಿಸು,' ಎನ್ನಲು ಖಳ ನಿವಾತಕವಚ ರಾಜನು, ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ,'ಮೃಗವು- ನಮ್ಮ ಬೇಟೆಗೆ ಸಿಗಲು ಬಂದಿರುವುದು ಅದು ಯಾವುದು? ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
ಅರ್ಥ:ದಾನವ ದೂತನು ತನ್ನ ಒಡೆಯನಿಗೆ- ರಾಜನಿಗೆ,'ದೇವತೆಗಳ ಅಮರೇ೦ದ್ರನು ನಮ್ಮ ಹಿರಣ್ಯನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಬಂಧನವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಲೆಯ ಜೋಡಿಸಿಯೂ ಆಕ್ರಮಣವೂ ಆಯ್ತು. ಅವರು ಬಹಳಬಲರು; ಅದೇ ವರುಣ, ಯಮ, ಅಗ್ನಿ ವಾಯುಗಳು ಬ೦ದು ಮುತ್ತಿರುವರು. ಇದು ರೂಢಿಗೆ ವಿರೋಧ; ಸೋತವರು ಬಂದುದು ಅಚ್ಚರಿಯು ಆಯ್ತಲ್ಲವೇ. ಆ ಪರಿಯ ಗೂಢ-ರಹಸ್ಯ ಮೃಗಗಣವು ಇಲ್ಲವು. ಈ ಕೂಡಲೆ ಜಾಣ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿತರಿಸು,'ಎಂದನು.
ಇವನ ಹೊಯ್ ಕಟವಾಯಕೊಯ್ ತ
ಪ್ಪುವನೆ ಸುರಪತಿ ಶಿವಶಿವಾ ಸುರ
ರವಗಡಿಸುವರೆ ವೇಡೆ ಗಡ ಹೈರಣ್ಯ ನಗರಿಯಲಿ ||
ಇವನ ಸೀಳೆನೆ ಹೊರಗೆ ಸುರ ಸೈ
ನ್ಯವನು ಸೀಳಿದು ಬಳಿಕ ನೀ ನಿ
ನ್ನವನ ಮನವೊಲಿವ೦ತೆ ಮಾಡೆನೆ ಖಳನು ಖತಿಗೊ೦ಡ || ೧೭||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಇವನ ಹೊಯ್(ಇವನಿಗೆ ಹೊಡಿ,) ಕಟವಾಯಕೊಯ್(ಇವನ ಕಟಬಾಯನ್ನು ಕೊಯಿದುಹಾಕು) ತಪ್ಪುವನೆ ಸುರಪತಿ ಶಿವಶಿವಾ(ಸುರಪತಿ ಇಂದ್ರ ನನಗೆವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನೆಡೆದು ತಪ್ಪು ಮಾಡುವನೇ?) ಸುರರು+ ಅವಗಡಿಸುವರೆ(ಧಾಳಿಮಾಡುವರೇ?) ವೇಡೆ ಗಡ(ಆಕ್ರಮಣವೇ ಅಬ್ಬಾ!) ಹೈರಣ್ಯ ನಗರಿಯಲಿ, ಇವನ(ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಇವನನ್ನು) ಸೀಳೆನೆ(ಸೀಳು ಎನೆ- ಎನ್ನಲು) ಹೊರಗೆ ಸುರ(ದೇವ) ಸೈನ್ಯವನು ಸೀಳಿದು(ಸೀಳಿದ ಆ ನಂತರ) ಬಳಿಕ ನೀ ನಿನ್ನವನ(ನೀನು ನಿನ್ನ ದೂತನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋಚಿದಂತೆಏನುಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡು) ಮನವೊಲಿವ೦ತೆ ಮಾಡೆನೆ, ಖಳನು ಖತಿಗೊ೦ಡ(ದಾನವರಾಜನು ಪೋದ್ರೇಕಗೊಂಡ.)
ಅರ್ಥ:ದಾನವರಾಜನು ದೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದನ್ನು ನಂಬದೆ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ,'ಇವನಿಗೆ ಹೊಡಿಯಿರಿ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಇವನ ಕಟಬಾಯನ್ನು ಕೊಯಿದುಹಾಕು. ಸುರಪತಿ ಇಂದ್ರ ನನಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನೆಡೆದು ತಪ್ಪು ಮಾಡುವನೇ? ಸುರರು ಧಾಳಿಮಾಡುವರೇ? ಸೊತು ಸುಣ್ನವಾಗಿರುವ ಅವರಿಂದ ಆಕ್ರಮಣವೇ ಗಡ! ಅಬ್ಬಾ! ಈ ಹಿರಣ್ಯ ನಗರದಲ್ಲಿ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಇವನನ್ನು ಸೀಳು- ಎನ್ನಲು. ದೂತನು ಹೊರಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಆ ನಂತರ ನೀನು ನಿನ್ನವನೇ ಆದ ನಿನ್ನ ದೂತನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಏನುಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡು, ಸೀಳಿಹಾಕು ಎನ್ನಲು, ಖಳ ದಾನವರಾಜನು ಪೋದ್ರೇಕಗೊಂಡ.
ಅರ್ಥ:ಆಗ ದಾನವರಾಜನು,' ಇಂದ್ರನು ಬ೦ದನೇ? ಅಕಟಕಟ ದೇವಸೇನೆ ಬಂದು ಮುತ್ತಿತೆ? ಶಿವನೇ ಈ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ತರಿಸಿದನೋ! ಶಿವಶಿವ! ಇದು ವೀಶೇಷವಲಾ! ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸದಿದ್ದರೆ ತನಗೆ ಇ೦ದೇ ಕಡೆಯದಿನ. ಬದುಕಿ ಫಲವೇನು? ಮತ್ತೆ ಪುರ೦ಧರನು ನಿರ್ನಾಮನು- ಇಲ್ಲವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪಟುಭಟರು ಬೊಬ್ಬೆಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟನು.
ಅರ್ಥ:ರಾಜನೇ, ದಾನವರ ಧೈರ್ಯ,ಸಾಮರ್ಥ್ಯ- ವನ್ನು ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ! ಆನೆಗಳು ನುಗ್ಗಿದವು, ಕುದುರೆಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿಸು ಉರುಬಿದವು- ಬಿರುಸಿನಿಂದ ತೇರು- ರಥಗಳು ನುಗ್ಗಿದವು. ದಾನವಭಟರ ಬಾಣಗಳ ಸ೦ಧಾನದ ವಿಷಯ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವೇ!ಅದು ಬಾಣಗಳ ಬಹಳ ರಭಸದ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ನೆನೆಯಿತು ಎಂಬಂತೆ ಇತ್ತು. ಖಳರಸೇನೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರಿತು.
ಅರ್ಥ::ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದ,'ದಾನವರನ್ನು ಕೆಣಕಿದ ದೇವತೆಗಳು ಸೋಲುಪಡೆದರು, ಮಾನ ಗೆಟ್ಟರು. ದುರ್ಬಲ ಸುರರು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ರಣರಂಗವನ್ನು ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಸುಭಟರು ಚದುರಿ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ ಧಾರುಣಿಪತಿಯೆ- ರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ ರಾಜ ಧರ್ಮಜನೇ. ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳು ವಿಫಲವಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳ ಠೀವಿ,ಗತ್ತು, ಭಂಗಪಟ್ಟಿತು.
ಬಳಿಕ ಬಿಟ್ಟನು ರಥವನೀ ಮಾ
ತಲಿ ವಿಭಾಡಿಸಿ ಹೊಕ್ಕು ಚೂಣಿಯ
ಬಲಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲಿ ಮುಳುಗಿತು ವರೂಥವಿದು |
ಬಲದಲೆಚ್ಚೆನು ಹಿ೦ದು ಮು೦ದಿ
ಟ್ಟಳಿಸಿದರನಿಟ್ಟೊರೆಸಿದೆನು ಮು೦
ಕೊಳಿಸಿ ಮೇಲ್ವಾಯ್ವವರ ಮುರಿದೆನು ವಾಮ ಭಾಗದಲಿ || ೨೪ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಬಳಿಕ ಬಿಟ್ಟನು ರಥವನು+ ಈ ಮಾತಲಿ(ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಕರೆತಂದು ರಥದೊಡನೆ ಧರ್ಮಜನ ಎದುರಿಗೆ ಇದ್ದವನು). ವಿಭಾಡಿಸು(ಭೇದಿಸಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ) ಹೊಕ್ಕು ಚೂಣಿಯ(ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಇರುವ ಸೈನ್ಯ, ) ಬಲಸಮುದ್ರದ (ವಿಶಾಲವಾದ ಸೇನೆ) ಮಧ್ಯದಲಿ, ಮುಳುಗಿತು(ಕಾಣದಂತೆ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಮುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟತು) ವರೂಥವು + ಇದು, ಬದಲಿ + ಎಚ್ಚೆನು ಹಿ೦ದು ಮು೦ದೆ+ ಇಟ್ಟಳಿಸಿದರನು(ಒಗ್ಗೂಡಿಕೊಂಡು, ಗುಂಪಾಗಿ) ಇಟ್ಟು(ಹೊಡೆದು)+ ಒರೆಸಿದೆನು, ಮು೦ಕೊಳಿಸಿ ಮೇಲ್ವಾಯ್ವವರ ಮುರಿದೆನು ವಾಮ ಭಾಗದಲಿ.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳಿದನು,'ಬಳಿಕ ಈ ಮಾತಲಿಯು ರಥವನ್ನು ದಾನವರ ಕದೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಹೊಕ್ಕು ಸೇನಯ ಮುಂಭಾಗದ 'ಬಲ ಸೇನಾಸಮುದ್ರದ' ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಇದು ನಮ್ಮ ರಥವು ಮುಳುಗಿತು. ಬಲದ ಕಡೆ ಹೊಡೆದೆನು; ಹಿ೦ದು ಮು೦ದೆ ಇಟ್ಟಳಿಸಿ ಮುತ್ತಿದವರನ್ನು ಹೊಡೆದು ಒರೆಸಿದೆನು- ಸಾಯಿಸಿದೆನು. ಮು೦ದೆ ಬಂದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎಡ ಭಾಗದಲಿ ಹಾಯ್ವವರನ್ನು ಮುರಿದೆನು- ಕೊಂದೆನು.' ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಲ ಕೆಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಜಗಜಟ್ಟಿಗಳು ಪಟ್ಟುತಿಂದು ದುರ್ಬಲರಾದರು. ದೇವತೆಗಳ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತಸದಿಂದ ಗಭೀರ- ದೊಡ್ಡ ಭೇರಿಗಳುನ್ನು ಬಡಿದು ಕೂಗಾಟವಾಯಿತು. ದಾನವ ವಿರರು ಬಿಟ್ಟಮ೦ಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೊತು- ಕೆಟ್ಟು ಓಡಿದರು. ಕೂಡಲೆ ಹೆಣಗಳು ಎಲ್ಲಕಡೆ ಸಾಲಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮತ್ತೂ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ರಕ್ತ ನಗರದ ಒಳ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹರಿಯಿತು.
ಅರ್ಥ:ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು 'ತಾನು ದೈತ್ಯರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೂಕಿ, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಂದು ಅವರ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಮುರಿದು, ಹಿಂದೆ ಒತ್ತಿ, ಅವರನ್ನು ಅವರ ದುರ್ಗದೊಳಗೆ ಹೊಗಿಸಿದೆನು,' ಎಂದನು; ದೇವತೆಗಳು ಸಂತಸದಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು; ನಿವಾತ ಕವಚರಿಗೆ ತಿಳಿದ ಹಿರಿಯರು,'ಜೀಯ ಇವನು ನಮ್ಮ ದೇವತೆಗಳರೀತಿಯಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮದ ಪಾ೦ಡಿತ್ಯವಿದೆ,'ಎ೦ದು ನನ್ನನ್ನು(ಅರ್ಜುನನ) ದೂರಿದರು ಎಂದನು.
ಕೇಳಿದನು ಕಡುಗೋಪದಲಿ ಸಿಡಿ
ಲೇಳಿಗೆಯಲೆದ್ದನು ಸುರೇ೦ದ್ರಗೆ
ಮೇಲುಗಾಳಗವೇ ಸುಪರ್ವರು ನಮ್ಮ ಸದೆವರಲೆ |
ಕಾಲಗತಿಯೋ ಮೇಣ್ ಕಪರ್ದಿಯ
ಕೀಲಕವೊ ರವಿಯೊಡನೆ ತಮಕೈ
ಮೇಳವಿಸಿತೇ ಶಿವಶಿವಾಯೆನುತಸುರ ಹಲು ಮೊರೆದ || ೨೭ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಕೇಳಿದನು ಕಡುಗೋಪದಲಿ(ಕಡು+ ಕೋಪದಲಿ) ಸಿಡಿಲ+ ಏಳಿಗೆಯಲಿ+ ಎದ್ದನು ಸುರೇ೦ದ್ರಗೆ ಮೇಲು+ ಗಾ+ ಕಾಳಗವೇ(ಜಯವೇ) ಸುಪರ್ವರು(ಸು+ ಪರ್ವ= ಭಾಗ, ಉತ್ತಮ ಭಾಗಿಗಳು,ಹಿಸೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಭಾಗ ಪಡೆದವರು- ಅಮೃತ ಪಡೆದವರು- ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಸೃಷ್ಠಿಪದ) ನಮ್ಮ ಸದೆವರಲೆ(ಬಡಿಯುವರು- ಸೋಲಿಸುವರು), ಕಾಲಗತಿಯೋ ಮೇಣ್ ಕಪರ್ದಿಯ(ಶಿವನ) ಕೀಲಕವೊ(ತಂತ್ರವೋ) ರವಿಯೊಡನೆ(ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ - ತಾನು ರವಿಯಂತೆ, ದೇವತೆಗಳು ತಮದಂತೆ- ಕತ್ತಲೆ ) ತಮ+ ಕೈಮೇಳವಿಸಿತೇ (ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನಿಂತಿತೇ!), ಶಿವಶಿವಾ+ ಯೆ+ ಎನುತ+ ಅಸುರ ಹಲು ಮೊರೆದ(ಕಟಕಟನೆ ಹಲ್ಲುಕಡಿದು ಸದ್ದುಮಾಡಿದ).
ಅರ್ಥ:ದಾನವರ ದೊರೆಯು ತಮ್ಮವರ ಸೋಲನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಅತಿ ಕೋಪದಿಂದ ಸಿಡಿಲು ಸಿಡಿದಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಸುರೇ೦ದ್ರನಿಗೆ ಜಯವೇ? ಸುಪರ್ವರು ನಮ್ಮ ಸದೆವರಲೆ(ಬಡಿಯುವರು- ಸೋಲಿಸುವರು), ಇದೇನು ಕಾಲಗತಿಯೋ ಅಥವಾ ಶಿವನ ತಂತ್ರವೋ? ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಕತ್ತಲೆಯು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನಿಂತಿತೇ! ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿತೇ? ಶಿವಶಿವಾ! ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅಸುರದೊರೆ ನಿವಾತಕವಚ ಕಟಕಟನೆ ಹಲ್ಲುಕಡಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಅಮರಾರಿ ದಾನವನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ,'ದೂತನನ್ನು ಕುರಿತು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಟರನ್ನು ಬರಹೇಳೋ; ಸುರೇ೦ದ್ರನ ಸೇನೆಯು ಮಾಡಿದ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ದಾನವ ಸೇನೆ ಪುಡಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ದಾನವರ ಮಾನ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ಇರುವ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಶಿವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವರು(ಪೂಜಿಸುವವರು) ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಆ ಚತುರ ಯುದ್ಧಹವ್ಯಾಸಿಗರನ್ನು ಬರಲು ಹೇಳು,' ಎನ್ನುತ್ತಾ ದೊದ್ದದಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು.
ಅರ್ಥ:ರಾಜ ಧರ್ಮಜನೇ,' ಆ ದಾನವರು, ಸೋಲಿನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದರು; ಸೋಲಿನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸೇಡು ತೀರಿಸಲು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದರು; ಸೋಲೆಂಬ ದುಷ್ಕೀರ್ತಿ- ಕಳಂಕದ ಸತಿಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರು;, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಹಳಷ್ಟು ದಾನವರು ದುಷ್ಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾನವರು ಬಂದರು. ಅವರು ನಮಗೆ ನೀವು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲವೇ ನೀವು? ನಿಮ್ಮ ಹೆ೦ಡಿರ ಮುಂದಲೆಯ ಕುರುಳ ಮೇಲೆ ಕಯ್ಯಾಡಿಸಲು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಆಸೆಪಡುತ್ತಿದೆ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ವಾಸಮಾಡುವ ದೇವಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬಿಡಿಯೆ೦ದರು.
ಅರ್ಥ:ಜೀಯ ಧರ್ಮಜ,'ದಾನವ ವೀರರು ತಮ್ಮ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದೊರೆಯೇ ಸಿಟ್ಟು ಮಾಡುವುದೇಕೆ? ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ ಇಂದ್ನನ ಅರಸಿಯರನ್ನು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಮಾಡುವ ತೊತ್ತುಗಳು ಇರುವ ಲಾಯದಲ್ಲಿ ತಂದು ತೋರಿಸುವೆವು. ನಮಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ವೀಳಯವನು ತಾ ತಾ, ಬೇಗಕೊಡು ಎನ್ನುತ್ತಾ ತಮ ತಮಗೆ ಮು೦ಭಾಗದ ಸೇನೆಯ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಓಡಿ ನಿಂತರು. ಬಡಿಯುವ ನಿಸ್ಸಾಳ ರಣವಾದ್ಯದಗಳನ್ನೂ, ಬಹುವಿಧದ ವಾದ್ಯದದೊಡನೆ ರಭಸದಿಂದ ಧಾಳಿಯಿಟ್ಟರು.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನ ಮುಂದುವರಿದು,'ರಾಜನೇ,'ಭೂಮಿ ಒಡೆಯಿತು ಎನ್ನುವಂತೆ, ಸಮ ವಿಷಮದ ಉರಿಗಡಲು ಶಿವ ಶಿವಯೆನ್ನುವಂತೆ, ಹೊಳೆಯುವ ದೊಡ್ಡದೇಹದ ದಾನವರು ಬಂದು) ಮುತ್ತಿದರು. ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ, ಫಡ ಫಡ! ದೇವತೆಗಳು ಎದುರು ಬಂದು ಹೋರಾಡಲಿ, ಸುರೇ೦ದ್ರನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸು, ಹೇಳು ಆ ಕಾಲವು ಇದೆಲಾ- ಇದೇಸರಿ, ಅಡ್ಡಹಾಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅಸುರರು ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಮುತ್ತಿತು.' ಎಂದನು
ಮುರಿದುದಮರರು ಮತ್ತೆ ಬೊಬ್ಬಿರಿ
ದುರುಬಿದೆನು ಹೆಸರಿಸಿದಸುರರ
ತರಿದೆನದರೊಳು ಕೋಟಿ ಸ೦ಖ್ಯೆಯನೈ೦ದ್ರ ಬಾಣದಲಿ |
ಹರಿದುದಮರಾರಿಗಳು ಕೋಟೆಯ
ಹೊರಗೆ ಸುರಬಲವೌಕಿಬಿಟ್ಟುದು
ತುರುಗಿತಮರರು ಖಳನ ದುರ್ಗದ ತುದಿಯ ತೆನೆಗಳಲಿ || ೩೩ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಮುರಿದುದು+ ಅಮರರು ಮತ್ತೆ ಬೊಬ್ಬಿರಿದು+ ಉರುಬಿದೆನು(ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದೆನು ಉರಿ = ಬೆಂಕಿ, ಉರುಬು= ಪರಾಕ್ರಮ ತೊರು, ಮುತ್ತು?= ತರುಬು,ಉರುಬು= ವೇಗ,ಶೀಘ್ರತೆ,ತೀವ್ರತೆ ರಭಸ,ಜೋರು,ಚುರುಕು,ಬಿರುಸು,) ಹೆಸರಿಸಿದ(ಹೆಸರಾಂತ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ) ಅಸುರರ ತರಿದೆನು(ಕತ್ತರಿಸಿದೆನು)+ ಅದರೊಳು(ದಾನವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ) ಕೋಟಿ ಸ೦ಖ್ಯೆಯನು+ ಇ೦ದ್ರ ಬಾಣದಲಿ(ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ), ಹರಿದುದು+ ಅಮರಾರಿಗಳು(ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳು) ಕೋಟೆಯ ಹೊರಗೆ ಸುರಬಲವ(ದೇವ ಸೇನೆಯ)+ ಔಕಿ ಬಿಟ್ಟುದು, ತುರುಗುತು(ಸಂದಣಿಸು, ಇಟ್ಟಣಿಸು, ಹೆಚ್ಚಾಗು)+ ಅಮರರು ಖಳನ(ದಾನವನ) ದುರ್ಗದ ತುದಿಯ ತೆನೆಗಳಲಿ.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ,'ದೇವತೆಗಳ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಬೊಬ್ಬಿರಿದು ದಾನವರನ್ನು ಮುರಿಯಿತು- ನಾಶಮಾಡಿತು. ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದೆನು. ಹೆಸರಾಂತ, ಮುಖ್ಯ ದಾನವರನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದೆನು. ದಾನವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇ೦ದ್ರಬಾಣದಿಂದ ಕೋಟಿ ಸ೦ಖ್ಯೆಯ ಭಟರನ್ನು ತರಿದೆನು. ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾದರು. ಕೋಟೆಯ ಹೊರಗೆ ದೇವ ಸೇನೆಯು ಒಟ್ಟಾಗಿ ದಾನವನ ದುರ್ಗದ ತುದಿಯ ತೆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದಣಿಸಿತು- ಸೇರಿತು.
ಅರ್ಥ:'ಧಾನವ ಭಟರು ತೋರಿಸು, ತೋರಿಸು ಬೇಗ! ಅಮರೇ೦ದ್ರನು ಯಾವಕಡೆ ಇದ್ದಾನ, ಇಂದ್ರನ ವಾಹನ ಐರಾವತವು ಅದು ಎಲ್ಲಿದೆ ತೋರಿಸು, ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವವನ್ನು ತೋರಿಸು ಬೇಗ; ಅಗ್ನಿ ಯಮಗಿಮರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಅಸುರರ ಕೈ ಗುಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿರೈಯ್ಯಾ! ದಿಕ್ಕುಗೆಟ್ಟು ಓಡಿದ ಗರ್ವಿತರಿಗೆ ಎದುರು ಬರಲು ಹೇಳಾ, ನಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು, ಎನ್ನುತ್ತಾ ದಾನವ ಭಟರು ಆಟಾಟೋಪ ಮಾಡಿದರು.
‘’’ಅರ್ಥ’’’:- 'ದಾನವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದರು; ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುವ ಬಿರು ಮಳೆಯಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟನ್ನೂ ತರಿಸಿ ಅವರ ದೇಹದ ಅಂಗಾಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟೆನು. ನಾನು ಅರ್ಜುನನೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಇಣದ್ರನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿದರು. ದೇವೇಂದ್ರನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಘಾಯಕ್ಕೆ ಹೆದರೆದೇ ಇರವ ದಿಟ್ಟನಾದ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಎಲ್ಲರೂ ದಾನವರಿಗೆ ಅಂಜುವವರೇ!
ಅರ್ಥ: ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದ,’ ರಥ, ಕುದುರೆ, ಆನೆಗಳ ದಳಗಳಲ್ಲಿ ಯುಧ್ಧದ ಆರ್ಭಟ ಹೆಚ್ಚಿತು; ಕಾಲಾಳುಗಳ ಶೌರ್ಯದ ನರಸವನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸಲು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕರ್ಮದ ಕಲಹವಲ್ಲವೇ? ದಾವವರು ಸರಿಸಮಾನರಾಗಿ ಎದ್ದು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಮೂರುಕೋಟಿಯ ದಾನವರು ಸರಿಮಾನರಾಗಿ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟರು. ಅವರು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಹಾಕಿ ಹೊಡೆದರು. ನನಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟು ಕೈಸೋತುಹೋಯಿತು.’ ಎಂದನು.
ಲಟಕಟಿಸುವಾ ಮೂರುಕೋಟಿಯ
ಭಟರು ಕರೆದರು ಕಲುವಳೆಯನು
ಬ್ಬಾಟೆಯನದನೇನೆ೦ಬೆನವದಿರ ಸಮರ ಸ೦ಭ್ರಮವ |
ಕುಟಿಲ ಕದನದೊಳೊದಗಿತದು ಕಲು
ಗುಟಿಗ ಶರ ಶತಕೋಟಿಯಲಿ ಪಡಿ
ಭಟಬಲವ ಬೆದರಿಸಿದೆ ಚಿತ್ತೈಸೆ೦ದನಾ ಪಾರ್ಥ || ೪೦ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಲಟಕಟಿಸುವ (ಉತ್ಸಾಹ ಭರಿತ)+ ಆ ಮೂರುಕೋಟಿಯ ಭಟರು(ದಾನವರು) ಕರೆದರು ಕಲುವಳೆಯನು (ಕಲ್ಲುಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು.) ಬ್ಬಾಟೆಯನು+ ಅದನೇನು ಎ೦ಬೆನು+ ಅವದಿರ ಸಮರ ಸ೦ಭ್ರಮವ. (ನನಗೆ) ಕುಟಿಲ ಕದನದಲ್ಲಿ + ಒದಗಿತು+ ಅದು ಕಲುಗುಟಿಗ ಶರ(ಕಲುಗುಟಿಗವೆಂಬ ಅಸ್ತ್ರ ), ಶತಕೋಟಿಯಲಿ ಪಡಿಭಟಬಲವ (ಎದುರು ಸೇನೆಯನ್ನು) ಬೆದರಿಸಿದೆ ಚಿತ್ತೈಸು, ಎ೦ದನು ಆ ಪಾರ್ಥ
ಅರ್ಥ::ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದ,’ಉತ್ಸಾಹ ಭರಿತವಾದ ಆ ಮೂರುಕೋಟಿಯ ದಾನವ ಭಟರು ಕರೆದರು ಕಲ್ಲುಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧವನ್ನು, ಅವರ ಸಮರ ಸ೦ಭ್ರಮವನ್ನು ಅದೇನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಿ. ನನಗೆ ಕುಟಿಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಲುಗುಟಿಗವೆಂಬ ಅಸ್ತ್ರ ಒದಗಿತು- ಉಪಯೋಗವಾಯಿತು. ಶತಕೋಟಿ ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರು ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದೆನು.’ ಕೇಳು, ಎ೦ದನು
ಅರ್ಥ: ರಾಜನೇ,’ಓಡಿಹೊಗದ ಆ ದಾನವರು ದಳ್ಳುರಿಯ ಧಾರೆಯ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿದರು.. ಅದು ಹೊಗೆದು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. ಅದg Àಬೆ<ಕಿಯ ಝಳ ಮೂರು ಲೋಕವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿತು. ಸತ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅದರ ಬೆಂಕಿ ತಾಗಿತು. ತರತರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜಗತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಅದರ ಬೆಂಕಿ ತಾಗಿತು. ಇ೦ದ್ರನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ಕುಗ್ಗಿ, ಬಡಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಶಾಖದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದು, ಚುರುಕಿಲ್ಲದಾದನು.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನ ಮುಂದುವರಿದು ಹೇಳಿದ,’ದಾನವರು ಪುನಃ ಶಿಲೆಯ-ಬೆಟ್ಟದ ಅಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದರು ಶಿಲೀಮುಖದ ಬಾಣದ ಅವಯವದಿಂದ ಉಬ್ಬೆದ್ದು ಗಿರಿಗಳು ಕವಿದು ಆವರಿಸಲು, ಅದನ್ನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಜ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಒಟ್ಟಿದನು. ಅವರು ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸುವ ತಿಮಿರಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಭುವನ ಲೋಕದ ನಯನದ ಕದನವು ಅದು; ಅದನ್ನು ರವಿಯ ಅಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಬಂದ ತೊಡಕನ್ನು ಮುರಿದೆನು.’ ಅರಸನೇ ಕೇಳು ಎಂದ.
ಬಳಿಕ ಸುರಿದರು ಹಾವುಗಳ ಹೆ
ಮ್ಮಳೆಯನಲ್ಲಿಗೆ ಗರುಡ ಬಾಣವ
ಸುಳಿಸಿದೆನು ಬಳಿಕಾದುದರ್ಧ ಗ್ರಾಸವಾ ಶರಕೆ |
ಉಲಿದು ದನುಜರು ಮತ್ತೆ ಕೆ೦ಡದ
ಮಳೆಯ ಕರೆದರು ಮರಳಿ ಜಲಧಿಯ
ತುಳುಕಿದೆನು ತೊಡಕಾಯ್ತು ಸಾರಥಿ ಮತ್ತೆ ಬಸವಳಿದ || ೪೪ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಬಳಿಕ ಸುರಿದರು ಹಾವುಗಳ, ಹೆಮ್ಮಳೆಯನು (ಹಿರಿದು+ ಮಳೆ; ದೊಡ್ಡ ಮಳೆ)+ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಗರುಡ ಬಾಣವ ಸುಳಿಸಿದೆನು , ಬಳಿಕ+ ಆದುದು + ಅರ್ಧ ಗ್ರಾಸವು (ಊಟ)+ ಆ ಶರಕೆ (ಗರಯಡಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ) ಉಲಿದು ದನುಜರು ಮತ್ತೆ ಕೆ೦ಡದ ಮಳೆಯ ಕರೆದರು, ಮರಳಿ ಜಲಧಿಯ ತುಳುಕಿದೆನು (ಕೈಹಾಕಿದೆನು), ತೊಡಕಾಯ್ತು ಸಾರಥಿ ಮತ್ತೆ ಬಸವಳಿದ (ಆಯಾಸಗೊಂಡ).
ಅರ್ಥ: ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ,’ಬಳಿಕ ದಾನವರು ಅಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳ ಹೆಮ್ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿದರು. ನಾನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಗರುಡಅಸ್ತ್ರದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರಿಹರಿಸಿದೆನು, ಬಳಿಕ ಅದು ಗರುಡನಿಗೆ ಅರ್ಧ ಗ್ರಾಸವಾಯಿತು. ಆ ಗರುಡ ಶರಕ್ಕೆ ಆರ್ಭಟಿಸಿ, ದಾನವರು ಮತ್ತೆ ಕೆ೦ಡದ ಮಳೆಯನ್ನು ಕರೆದರು. ನಾನು ಪುನಹ ಜಲಧಿಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದೆನು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಕು ತಲೆದೋರಿತು. ಸಾರಥಿಯು ಮತ್ತೆ ಆಯಾಸಗೊಂಡನು.
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಸಾರಥಿತ್ವದ ಕೈಮೆ (ಕೈಚಳಕ) ತತ್ಪ್ರತಿಕಾರ(ತತ್+ ಪ್ರತಿಕಾರ) ಶರ ಸ೦ಧಾನವು+ ಎರಡರ ಭಾರ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುದು; ಮೇಲೆ ದನುಜರ ಮೂರು ಕೋಟಿಯದು ಧೀರರಉ+ ಆತ್ಮಸ್ತುತಿಗೆ ನಾಚದರು+ ಆರು(ಯಾರು) ಜೀಯ, ಮಹಾಹವದ (ಆಹವ= ಯುದ್ಧ) ವಿಸ್ತಾರವನು ಮಾತಲಿಯ ಕೈಯಲಿ(ಮಾತಲಿಯಿಂದ ) ಚಿತ್ತವಿಸಿ (ಕೇಳಿ)+ ಯೆ+ ಎ೦ದ.
ಅರ್ಥ: ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದುವರಿದು,’ಸಾರಥಿತ್ವದ ಕೈಚಳಕ) ಮತ್ತು ದಾನವರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರತಿಕಾರದ ಶರ ಸ೦ಧಾನವು, ಈ ಎರಡರ ಭಾರ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಇದರ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ದಾನವರ ಮೂರು ಕೋಟಿಯ ಸೇನೆ ಇತ್ತು. ಧೀರರು ಆತ್ಮಸ್ತುತಿಗೆ ನಾಚದವರು ಯಾರು ಜೀಯ? ನಾನು ನನ್ನ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರೆ, ನನಗೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾಚಿಕೆ. ಈ ಮುಂದಿನ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಮಾತಲಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ನಾನು ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು’ ಎ೦ದ.
ಅರ್ಥ:ಧರ್ಮಜನನ್ನು ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು,’ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿ ಬಿಟ್ಟೆನು. ಅದರಿಂದ ದಾನವರ ಶಕ್ತಿ ಕುಂದಿತು. ವಿರೋಧಿಸಿದ ದಾನವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಎರಡು ತುಂಡು ಮಾಡಿತು. ನಿವಾತ ಕವಚರಿಗೆ ಸಾವು ಬ೦ದಿತು. ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆಗ್ನೇಯ, ವಾರುಣದ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಬರಸಿಡಿಲ ಸೆರೆ ಬಿಟ್ಟಹಾಗೆ ನೀತಿ ತಪ್ಪ್ಪಿದ ದಾನವರ ಸೇನೆಯ ಭಟರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದವು.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ, 'ಮೂರು ಕೋಟಿ ದುಷ್ಟ ದಾನವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರೂ ನಾಶವಾದರು, ಶತ್ರುಗಳ ನಗರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಧೂಳಿಪಟವಾಯಿತು. ದೇವಲೋಕದ ದೇವಕನ್ಯೆಯರ ಸೆರೆವಾಸ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನ ನಗರ ಅಮರಾವತಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಿರಣ್ಯಪುರದ ಅರಮನೆ ಪ್ರದೇಶ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮರಳಿ ದೊರಕಿತು.' ನಂತರ ನಾನು ಕಾಲಕೇಯರ ಪುರಕೆ ಬ೦ದೆನು. ಧರ್ಮರಾಯನೇ ಕೇಳು ಎ೦ದ.
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಕೆರಳಿತು (ಕೋಪುಟಾಯಿತು)+ ಅಲ್ಲಿ ನಿವಾತಕವಚರ ಮರಣ ವಾರ್ತೆಯ ಕೇಳಿದ+ ಅಸುರರು ಪುರದ ಬಾಹೆಯೊಳು+ ಅಡ್ಡಹಾಯ್ದರು ತರುಬಿದರು ರಥವ, ಅರಸ ಚಿತ್ತೈಸು+ ಅವದಿರಲಿ ಪರಿಪರಿಯ ಮಾಯಾರಚನೆ ರ೦ಜಿಸಿತು(ಅಚ್ಚರಿಪಡಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಿತು)+ ಅರಡು ಸಾವಿರ ಮಡಿಗೆ ಮಿಗಿಲು ನಿವಾತಕವಚರಿಗೆ.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಜನನ್ನು ಕುರಿತು,'ನಿವಾತಕವಚರ ಮರಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ದಾನವರಿಗೆ ಕೋಪವುಟಾಯಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ರಥವನ್ನು ಮುತ್ತಿದರು; ಅರಸನೇ ಚಿತ್ತೈಸು- ಕೇಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಪರಿಪರಿಯ- ನಾನಾಬಗೆಯ ಮಾಯಾರಚನೆಯು ನಮ್ಮನ್ನು ರ೦ಜಿಸಿತು. ಅವರ ಅ ಮಾಯಾಯುದ್ಧವು ನಿವಾತಕವಚರ ಮಾಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲು- ಹೆಚ್ಚು.'ಎಂದನು.
ಬೀಸಿದರು ಬಿರುಗಾಳಿಯಾಗಿ ಮ
ಹಾ ಸಮುದ್ರದ ನೂಕುತೆರೆಯಲಿ
ಬೇಸರಿಸಿದರು ಹರಿದರವನಿಯಲಗ್ನಿ ರೂಪಾಗಿ |
ಆಸುರದ ತಮವಾಗಿ ರವಿಶತ
ದಾಸರಿನ ಬಿಸಿಲಾಗಿ ಮಾಯಾ
ಬ್ಯಾಸಿಗಳು ಮೋಹಿಸುವರದನೇ ಬಣ್ಣಿಸುವೆನೆ೦ದ || ೪೯ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಬೀಸಿದರು ಬಿರುಗಾಳಿಯಾಗಿ, ಮಹಾ ಸಮುದ್ರದ ನೂಕು ತೆರೆಯಲಿ ಬೇಸರಿಸಿದರು(ನೋಯಿಸಿ), ಹರಿದರು(ಸಂಚರಿಸಿದರು)+ ಅವನಿಯಲಿ(ಭೂಮಿ)+ ಅಗ್ನಿ ರೂಪಾಗಿ, ಆಸುರದ(ಭಯಂಕರ, ಬೇಸರ, ರಭಸ ), ತಮವಾಗಿ(ಕತ್ತಲು), ರವಿಶತದ+ ಅಸರಿನ ಬಿಸಿಲಾಗಿ, ಮಾಯಾಬ್ಯಾಸಿಗಳು ಮೋಹಿಸುವರು+ ಅದನೇ ಬಣ್ಣಿಸುವೆನು+ ಎ೦ದ.
ಅರ್ಥ:ಅವನು ಮುಂದುವರಿದು,'ಆ ಕಾಲಕೇಯನ ಕಡೆಯ ದಾನವರು ಬಿರುಗಾಳಿಯಾಗಿ ಬೀಸಿದರು; ಮಹಾ ಸಮುದ್ರದ ನೂಕುವ ತೆರೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಯಿಸಿದರು. ಅವರು ಅಗ್ನಿ ರೂಪನ್ನು ತಾಳಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು ಭಯಂಕರ ಕತ್ತಲಾಗಿ, ನೂರುರವಿಗಳ ಬಾಯಾರುವ ಕಷ್ಟದ ಬಿಸಿಲಾಗಿ ಹಿಂಸಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಾಯಾಬ್ಯಾಸಿಗಳು ಹೀಗೆ ಮೋಹಿಸುವರು- ಮರುಳುಮಾಡುವರು; ಅದನ್ನು ಏನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಿ,'ಎ೦ದ.
ಘೋರತರವದು ಬಳಿಕ ದುಷ್ಪ್ರತಿ
ಕಾರ ವಿತರರಿಗಿ೦ದು ಮೌಳಿಯ
ಸಾರತರ ಕೃಪೆಯಾಯ್ತಲೇ ಸರಹಸ್ಯ ಸಾ೦ಗದಲಿ |
ಬಾರಿಸಿದು ದಾವ೦ಗದಲಿ ಮಾ
ಯಾ ರಚನೆಯಾ ವಿಧದಲಾ ಮಾ
ಯಾ ರಚನೆಯನು ಸೀಳಿ ಬಿಸುಟೆನು ಶಿಲ್ಪದಲಿ ಖಳರ || ೫೦ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಘೋರತರವು+ ಅದು ಬಳಿಕ ದುಷ್ಪ್ರತಿಕಾರವು+ (ಇತರರಿಗೆ-)ದುಷ್ಪ+ ಪ್ರತಿಕಾರ+ ವಿತರರಿಗೆ(ವಿತರಿಸು- ಒಳಸಂಚು ಮಾಡು)+ ಇ೦ದುಮೌಳಿಯ (ಶಿವ) ಸಾರತರ ಕೃಪೆಯಾಯ್ತಲೇ, ಸರಹಸ್ಯ ಸಾ೦ಗದಲಿ ಬಾರಿಸಿದುದು(ಹೊಡೆಯಿತು)+ ಆವ+ ಅ೦ಗದಲಿ(ರೀತಿಯಲ್ಲಿ) ಮಾಯಾ ರಚನೆಯ+ ಆ ವಿಧದಲಿ+ ಆ ಮಾಯಾ ರಚನೆಯನು ಸೀಳಿ ಬಿಸುಟೆನು ಶಿಲ್ಪದಲಿ (ಕುಶಲ ವಿದ್ಯೆ ) ಖಳರ.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು,'ಆ ಯುದ್ಧವು ಘೋರತರವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಬಳಿಕ ಅವರ ಮಾಯಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಂಚುಮಾಡುವ ದುಷ್ಪರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕೆ, ಬಹಳ ರಹಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾ೦ಗವಾಗಿ ಶಿವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃಪೆಯಾಗಿತ್ತಲ್ಲವೇ, ಅದು ಅವರ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಿತು. ಅವರು ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೋ ಅದೇ- ಆ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಆ ಖಳರ ಮಾಯಾ ರಚನೆಯನ್ನು ಕುಶಲ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಸೀಳಿ ಬಿಸುಟೆನು,'ಎಂದ.
ಅರ್ಥ: ಅರ್ಜುನ ಮುಂದುವರಿದು,'ಬಿಸಿಯಾಗಿ ಕಾದಿರುವ ಕಾಹಿಯ/ಕಾವಲಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದ ರಸದಂತೆ ದಾನವರ ಮಾಯೆ ಮರಿದು ಮಾಯವಾಯಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಾಯಾರೂಪ ಬಿಟ್ಟು ನಿಜ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಕಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಿಸಿ ನಿಂತರು,- ನುಗ್ಗಿದರು. ಆಗ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತ್ರ- ಬಾಣ, ಶತ್ರು ಸಮೂಹವನ್ನು ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ , ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ ಇವುಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಂದವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದವು ಉಗಿದವು, ತು೦ಡರಿಸಿದವು. ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಚ್ಚಿತಿಂದು ಮೇಲೆಬಿದ್ದವು, ಸೀಳಿದವು, ಕೊಯ್ದವು, ಕೊರೆದು, ಕುಪ್ಪಳಿಸಿದವು.
ಜೀಯ ವಿಗಡ ಬ್ರಹ್ಮ ಶರವಿ೦
ದ್ರಾಯುಧದ ಮು೦ಗುಡಿಯಲಿರಿದುದು
ಮಾಯಾಕಾರರ ಮೋಹರವನುಬ್ಬಟೆ ಚತುರ್ಬಲವ |
ಹೋಯಿತಸುರರ ಸೇನೆ ಸರಿದುದು
ನಾಯಕರು ನಾನಾ ದಿಗ೦ತ
ಸ್ಥಾಯಿಗಳು ಸಗ್ಗಾದಿ ಭೋಗಕೆ ಭೂಪ ಕೇಳೆ೦ದ || ೫೨ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಜೀಯ ವಿಗಡ ಬ್ರಹ್ಮ ಶರವು+ ಇ೦ದ್ರಾಯುಧದ(ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ) ಮು೦ಗುಡಿಯಲಿ+ ಇರಿದುದು ಮಾಯಾಕಾರರ ಮೋಹರವನು+ ಉಬ್ಬಟೆ ಚತುರ್ಬಲವ ಹೋಯಿತು+ ಅಸುರರ ಸೇನೆ ಸರಿದುದು ನಾಯಕರು ನಾನಾ ದಿಗ೦ತಸ್ಥಾಯಿಗಳು(ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿರುವ ದಿಕ್ಪಾಲಕರು) ಸಗ್ಗಾದಿ ಭೋಗಕೆ ಭೂಪ ಕೇಳೆ೦ದ.
ಅರ್ಥ:ಜೀಯ ಧರ್ಮಜ ಭೂಪನೇ,'ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಸ್ತ್ರವು ಇ೦ದ್ರಾಯುಧದ ಮು೦ದುಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಕಾರ ದಾನವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇರಿದು ಸಾಯಿಸಿತು. ದಾನವರ ಚತುರ್ಬಲವ ಉಬ್ಬಟೆ ಆರ್ಭಟ ಹೋಯಿತು. ಅಸುರರ ಸೇನೆ ಅದರ ನಾಯಕರು ಸತ್ತು ನಾನಾ ದಿಗ೦ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಮೊದಲಾದ ಲೋಕದ ಭೋಗಕ್ಕೆ ಸರಿದುಹೋದರು,'ಕೇಳು ಎಂದ ಅರ್ಜುನ.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದ,'ಹೀಗೆ ಸಾಹಸಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಕಾಲಕೇಯರ ಸಮೂಹವು ನಾಶವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಗಟ್ಟಿ ಸೆರೆವಾಸವನ್ನು ನಾನು ಬಿಡಿಸಿದೆನು. ಬಳಿಕ ದೊಡ್ಡ ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮದ ಕಾರ್ಯ ನೆಡೆಯಿತು. ಆ ಸಂಭ್ರಮ ಆರ್ಭಟಕ್ಕೆ ಭೂಮಿ ಒಡೆಯಿತು ಎನ್ನುವಂತೆ ಇತ್ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ತೋಳಿನ ಶಕ್ತಿ ತೋರಿಕೆ, ಆರ್ಭಟದ ಕೈಗಳ ಚಪ್ಪಳೆ ಬಡಿತ, ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ ಸದ್ದಿನನೊಡನೆ ಕಾಲಕೇಯರಿಂದ ತೆರವಾದ ಮು೦ದೆ ಇರುವ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದರು.
ಅರ್ಥ:ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ,'ವಿಜಯ ಧ್ಜಜವನ್ನು ಹಾರಿಸು, ನೀಚ ಜಗಜಟ್ಟಿಗಳು ನುಗ್ಗಾಗಿ ಹೋದರಲ್ಲವೇ! ನೀನು ನಟ್ಟ ಸಸಿ - ನೀನು ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟ ಅರ್ಜುನ ಸುರರಿಗೆ ಕುಜನಂತೆ ವಿಜಯದ ಸೇನಾನಿಯ ಹಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಸಾಹಸ ನಿನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸದೆ ಇರುವುದೇ! ಕೆಟ್ಟುವರಾದ ನಿವಾತಕವಚರ ಸೇನೆ ಹುಡಿ ಹುಡಿಯಾಯಿತು. ದಾನವರ ಹುಟ್ಟು ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು,' ಜೀಯ ಆಲಿಸು ಎಂದರು.
ಅರ್ಥ:ಕಾಲಕೇಯರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಕೇಯರ ನಗರದೊಳಗೆ ಮೃತ್ಯು ಧಾಳಿ ಇಟ್ಟಂತೆ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದಾನವರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವಕನ್ಯೆಯರು ಸೆರೆವಾಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ೦ದರು. ಯಕ್ಷ ಕಿನ್ನರರ ಕಾಲಿಗೆ ಹಾಕಿದ ಸ೦ಕಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಯಕ್ಷ ಕಿನ್ನರರು ಆ ಖಳ ದಾನವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯಾಯಿತು. ಆ ದೇವಲೋಕದ ಚರರು ಸುರಪುರದ ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಣ ಗೋಡೆ ಕಾವಲನ್ನು ತೆಗೆಯಲಿ ಎ೦ದರು.(?)
ಅರ್ಥ:ಸುರಜನರ ಸಮೂಹವು,'ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಪುರದ ಹೊಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಉಪದ್ರದವಾಗಿರುವ ನಿರ್ಬಂಧ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೆಗೆಯಲಿ ಎಂದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ನ೦ದನವನದೊಳಗೆ ನಿರ್ಭಯದಿಂದ ಸ೦ಚರಿಸುವಂತೆ ಆಗಬೇಕು. ನಿಮ್ಮವರಾದ ರಾಣಿಯರು, ನಾನಾಬಗೆಯ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲಿನ ಕಾವಲಿನ ಗೂಡಾದ ಕೊತ್ತಳದ ಕಾವಲಿನ ಸುರಭಟರು ತಮ್ಮಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸುಖನಿದ್ರೆ ಮಾಡಲಿ,' ಎ೦ದರು.
ಕೇಳಿದನು ಹರುಷಾಶ್ರು ಹೊದಿಸಿದ
ವಾಲಿಗಳ ಸಾವಿರವನುಬ್ಬಿದ
ಮೇಲುಮದದ ಸರೋಮ ಪುಳಕದ ಸರ್ವಸೌಖ್ಯದಲಿ |
ಬಾಲೆಯರ ಬರಹೇಳು ರತುನ ನಿ
ವಾಳಿಗಳ ತರಹೇಳೆನುತ ಸುರ
ಮೌಳಿ ಮ೦ಡಿತಚರಣನೆದ್ದನು ಬ೦ದನಿದಿರಾಗಿ || ೫೭ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಕೇಳಿದನು ಹರುಷಾಶ್ರು (ಆನಂದಭಾಷ್ಪ) ಹೊದಿಸಿದವು+ ಆಲಿಗಳ(ಕಣ್ಣುಗಳ) ಸಾವಿರವನು(ಇಂದ್ರ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣಿನವನು)+ ಉಬ್ಬಿದ ಮೇಲು ಮದದ ಸರೋಮ ಪುಳಕದ(ರೋಮಾಂಚನ ಹೊಂದಿದ) ಸರ್ವಸೌಖ್ಯದಲಿ, ಬಾಲೆಯರ ಬರಹೇಳು ರತುನ ನಿವಾಳಿಗಳ(ಆರತಿಯ ಜೊತೆ ದೃಷ್ಠಿದೋಷ ಹೋಗಲು ಮುಖದ ಎದುರು ಸುತ್ತಿ ಸುಳಿಯುವ ರತ್ನದ ನಿವಾಳಿಸುವ ಸುಳಿಯುಂಡೆಗಳನ್ನು) ತರಹೇಳು+ ಎನುತ ಸುರಮೌಳಿ(ಇಂದ್ರ) ಮ೦ಡಿತಚರಣನು(ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ)+ ಎದ್ದನು ಬ೦ದನು+ ಇದಿರಾಗಿ.
ಅರ್ಥ:ದೇವಲೋಕದ ಜನರು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಕೇಳಿದನು. ಅವನ ಸಹಸ್ರ ಕಣ್ನುಗಳಿಂದಲೂ ಆನಂದಭಾಷ್ಪಗಳು ತುಂಬಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊದಿಸಿದವು. ಅತಿಯಾಗಿ ಉಬ್ಬಿದ ಮದ- ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತಸಂತಸದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವದ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡು ಸರ್ವಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅವನು ದೂತರಿಗೆ ದೇವಲೋಕದ ಬಾಲೆಯರನ್ನು ಬರಹೇಳು, ಅವರು ರತ್ನದ ನಿವಾಳಿ ಉಂಡೆಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೇಳು, ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನು ಎದ್ದನು. ಎದ್ದು ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಬ೦ದನು.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು,'ದೇವೇಂದ್ರನು ನನ್ನುನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ನನ್ನ ಎದುರು ಬ೦ದನು. ಆಗ ನಾನು ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಗ್ಗಿ ನಮಿಸಿದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿದನು. ನನಗೆ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಸುಮ್ಮಾನದ ಅತಿಶಯ ರಭಸವನ್ನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಲಿ. ಅವನ ಸಾವಿರಕಣ್ಣುಗಳ ಹೊದರಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೊದಿಸಿದನು- ಮುಚ್ಚಿದನು. ಮತ್ತೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹರುಷದ ಕಣ್ಣುಹನಿಯೊಡನೆ ನನ್ನ ಮೈಯನ್ನು ಸವರಿದನು. ಅಣ್ಣ ಧರ್ಮಜನೇ, ಶಿವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಿವಪಂಚಾಕ್ಷರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನನಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿ ಶಿವನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಂದ್ರಕೀಲಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಶಿವನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು, ದಿವ್ಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ದೊರಕಿದವು,ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡನು, ನಾನು ದಾನವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ನಂತರ ಇಂದ್ರನೂ ದೇವತೆಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಪಾದದ ಕರುಣ ಕಟಾಕ್ಷದ ಕೃಪೆಯೆ೦ದ ನನ್ನ ಅಭ್ಯುದಯವಾಯಿತು,'ಎಂದ.
ಸುರರು ಕೋ೦ಡಾಡಿದರು ಸುರಮುನಿ
ವರರ ಪರಮಾಶೀರ್ವಚೋ ವಿ
ಸ್ತರಕೆ ಫಲವಿದೆಲಾ ಭವತ್ಕರುಣಾ೦ಬಕಾಲೋಕ |
ಅರಿ ಸುಭಟ ಸ೦ತೋಷಮಯ ಸಾ
ಗರವ ಸುರಿಯುವೆ ಸರಳು ವಡಬ
ಸ್ಪುರಣ ಮೇಘಜ್ವಾಲೆ ಜಾಲ ಕರಾಳ ಜಿಹ್ವೆಯಲಿ || ೬೦ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಸುರರು ಕೋ೦ಡಾಡಿದರು, ಸುರಮುನಿವರರ ಪರಮ+ ಆಶೀರ್ವಚೋ (ಆಶೀರ್ವಚನ) ವಿಸ್ತರಕೆ ಫಲವಿದೆಲಾ, ಭವತ್(ನಿನ್ನ)+ ಕರುಣಾ೦ಬಕ(ಕರುಣೆಯ ಕಣ್ಣಿನ)+ ಆಲೋಕ(ದೃಷ್ಟಿ) ಅರಿಸುಭಟ ಸ೦ತೋಷಮಯ ಸಾಗರವ ಸುರಿಯುವೆ ಸರಳು(ಬಾಣ) ವಡಬಸ್ಪುರಣ(ವಡಬ- ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಕಿ,ಬಡಬಾಗ್ನಿ- ಪ್ರಳಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೊರುವ ಬೆಂಕಿ ಬಡಬಾಗ್ನಿ - ಸ್ಪುರಣ- ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವುದು, ತೊರುವುದು- ಪ್ರಕಾಶ, ಮಿಂಚು ) ಮೇಘಜ್ವಾಲೆ ಜಾಲ ಕರಾಳ(ಭಯಂಕರ, ಘೋರ) ಜಿಹ್ವೆಯಲಿ(ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ).
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಜನೇ,'ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಕೋ೦ಡಾಡಿದರು; ಕುಲ ಪುರೋಹಿತ ಧೌಮ್ಯಾದಿ ದೇವಸಮಾನ ಮುನಿಗಳ ಪರಮ ಆಶೀರ್ವಾದದ ವಚನ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಕರುಣೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ಕೃಪೆಯದೃಷ್ಟಿಗೆ ಇದು ಫಲವು ಇದಲ್ಲವೇ! ಅರಿಸುಭಟರಾದ ಕೌರವರ ಸ೦ತೋಷಮಯ ಸಾಗರವನ್ನು ಸುಡಲು, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ನನ್ನ ಅಗ್ನಿಸ್ಪುರಣ ಮೇಘಜ್ವಾಲೆಯ ಜಾಲದ ಘೋರವಾದ ಬಾಣಗಳ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಸುರಿಯುವೆನು.' ಎಂದ
ಲೇಸು ಮಾಡಿದೆ ನಾಕವನು ಖಳ
ರೀಸುದಿವಸ ವಿಭಾಡಿಸಿದರೆ ಸು
ರೇಶನಾಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ನಿರ್ವಾಪಣದ ರಚಿಸಿದೆಲಾ |
ಈಸು ಪುಣ್ಯೋದಯಕೆ ಪೂರ್ವ ಮ
ಹೀಶಕುಲ ನೋ೦ತುದುಯೆನುತ ಸ೦
ತೋಷಮಯ ಜಲಧಿಯಲಿ ತೆ೦ಕಾಡಿದನು ಯಮಸೂನು || ೬೧ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಲೇಸು ಮಾಡಿದೆ ಸಾಕವನು(ನಾಕ- ಸ್ವರ್ಗ) ಖಳರು+ ಈಸು ದಿವಸ ವಿಭಾಡಿಸಿದರೆ(ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೆ) ಸುರೇಶನ(ಇಂದ್ರನ)+ ಆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ(ಪಶ್ಚಾತ್- ನಂತರ+ ತಾಪ, ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರದ ತಾಪ- ದುಃಖ; ತಪ್ಪು ಮಾಡಿ ಪಶ್ಚಾತ್- ನಂತರ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಾದ ಪಡುವುದು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಯೋಗ) ನಿರ್ವಾಪಣದ(ಆಪಣ- ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಂಗಡಿ;ತಾಣ, ಕ್ಷೇತ್ರ? ನಿರ್- ಇಲ್ಲವಾಗುವುದು) ರಚಿಸಿದೆಲಾ(ರಚಿಸು- ಮಾಡು, ಮಾಡಿದೆಯಲ್ಲವೇ), ಈಸು(ಇಷ್ಟೊಂದು) ಪುಣ್ಯೋದಯಕೆ ಪೂರ್ವ ಮಹೀಶಕುಲ(ಹಿಂದಿನ ಚಂದ್ರವಂಶದವರು) ನೋ೦ತುದು+ ಯೆನುತ(ಹರಕೆಯ ಫಲ) ಸ೦ತೋಷಮಯ ಜಲಧಿಯಲಿ ತೆ೦ಕಾಡಿದನು(ತೆಂಕಾಡು- ತೇಕಾಡು - ತೇಲು) ಯಮಸೂನು
ಅರ್ಥ:ಧರ್ಮಜನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ,ಉತ್ತಮಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದೆ. ಖಳರರಾದ ದಾನವರು ನಾಕವನ್ನು ಇಷ್ಟೊಂದು ದಿನ ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದರೆ ಅದು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅಪಾರ ನೋವು ಕೊಡುವ ವಿಚಾರ. ನೀನು ಆ ಇಂದ್ರನ ಆ ಮನದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ತಾಣವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆಯಲ್ಲವೇ!. ನಮ್ಮ ಇಷ್ಟೊಂದು ಪುಣ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಚಂದ್ರವಂಶದ ರಾಜರು ಪುಣ್ಯ ಪುರುಷನರು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ತಮ್ಮ ಹರಕೆಯ ವ್ರತಾಚರಣೆಯ ಫಲವೇ ಸರಿ, ಎಂದು ಧರ್ಮಜನು ಸ೦ತೋಷಮಯವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೇಲಾಡಿದನು.
ಹೊಗಳಿ ನಿಲ್ಲದು ಜಿಹ್ವೆ ತೆಕ್ಕೆಯ
ಸೊಗಸಿನಲಿ ಮೈ ದಣಿಯದೀಕ್ಷಣ
ಯುಗಲಾ ಬೀಯದು ನೋಡಿ ಪಾರ್ಥನ ಮಾತ ಸವಿ ಸವಿದು |
ತೆಗೆದು ನಿಲ್ಲದು ಕರ್ಣಯುಗ ಸುರ
ನಗರಿಯುತ್ತಮ ಗ೦ಧ ಭರದಲಿ
ಮುಗಿಯದರಸನ ಗ೦ಧವಹವ ನೀಶ ಕೇಳೆ೦ದ || ೬೨ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ:ಹೊಗಳಿ ನಿಲ್ಲದು ಜಿಹ್ವೆ (ನಾಲಿಗೆ), ತೆಕ್ಕೆಯ ಸೊಗಸಿನಲಿ ಮೈ ದಣಿಯದು,+ ಈಕ್ಷಣ ಯುಗಳ(ಈಕ್ಷಣ- ನೋಡುವ ಕಣ್ಣು, ಯುಗಳ- ಎರಡು) ಬೀಯದು(ಸೋಲದು) ನೋಡಿ ಪಾರ್ಥನ ಮಾತ ಸವಿ ಸವಿದು, ತೆಗೆದು ನಿಲ್ಲದು ಕರ್ಣಯುಗ (ಯುಗ- ಎರಡು) ಸುರನಗರಿಯ+ ಉತ್ತಮ ಗ೦ಧ ಭರದಲಿ ಮುಗಿಯದು+ ಅರಸನ ಗ೦ಧವಹ (ವಾಯು, ಪ್ರಾಣ)+ ಅವನೀಶ ಕೇಳೆ೦ದ.
ಅರ್ಥ:ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂದು ನಾಲಿಗೆ ನಿಲ್ಲದು. ಅಪ್ಪಿದತೆಕ್ಕೆಯ ಸೊಗಸಿನಲ್ಲಿ ಮೈ ದಣಿಯದು; ಅವನನ್ನು ನೋಡುವ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ನೋಡಿ ಸೋಲದು. ಧರ್ಮಜನ ಎರಡು ಕಿವಿಗಳು ಪಾರ್ಥನ ಮಾತನ್ನು ಸವಿ ಸವಿದು ತೆಗೆದು-ಸಾಕೆಂದು ನಿಲ್ಲದು. ಅಮರಾವತಿಯ ಉತ್ತಮ ಸುಮಧುರ ಗ೦ಧಭರದ ವಿಚಾರ- ಹೇಳಿ ಅರಸನ ಉಸಿರು ಮುಗಿಯದು, ಅವನೀಶ ಜನಮೇಜಯನೇ ಕೇಳು ಎಂದ ವೈಶಂಪಾಯನ ಮುನಿ.
ಅರ್ಥ:ಧರ್ಮಜನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ,'ಶಿವನ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿರುವ ಶರವು ಇದು- ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರ; ಇದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲದು. ನನ್ನ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಧನಸಾಧನವಾಯಿತಲ್ಲವೇ!.ನಮಗೆ ಇದು ಅತಿಯಾದ, ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸುಕೃತ-ಪುಣ್ಯವು. ಅರ್ಜುನನೇ ಈ ಶಿವನ ಮಹಾಸ್ತ್ರದ ಆಟದ ಲೀಲೆಯ ವಿವರಣವನ್ನು ಕಾಣುಬ ಆಸೆಯಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕು,' ಎ೦ದನು.
ಅರ್ಥ:ಅರ್ಜುನನು, 'ರಾಜನೇ ಜೀಯ, ನಿಮ್ಮ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಶ೦ಭುವಿನ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಸಲ್ಲಿಸುವೆನು. ಆಗ್ನೇಯ ವಾರುಣ, ಐ೦ದ್ರ, ಕೌಬೇರಾಸ್ತ್ರ ಇವುಗಳ ಕೌಶಲವನ್ನು ಉಚಿತವಾದ ಕ್ರಮ, ನೆಲೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವೆನು. ಆದರೆ ಈಗ ಅನುಚಿತವಾದ ಸಮಯವು. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಲಾಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ,'ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಅರಸ ಧರ್ಮಜನು ಇ೦ದ್ರನ ಸೂತನಾದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಅವನ ಅರಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಧನ೦ಜಯ ಮೊದಲಾದವರ ಜೊತೆ ತನ್ನ ಪರ್ಣಕುಟೀರದ ಚೌಕಿಗೆ ಮುನೀ೦ದ್ರರ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದನು. ಅರಸಿ ದ್ರೌಪದಿ ಬಣ್ಣದ ಸೊಡರ ದೀವಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಊರಿದಳು. ಸಭೆಸೇರಿದ ನಂತರ ಮುನಿಗಳು ಅಕ್ಷತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನೂ ಗದುಗಿನ ವೀರ ನಾರಾಯಣನ ಮೈದುನನಾದ ಅರ್ಜುನನ್ನೂ ಹರಸಿದರು.
