ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಕೇಳು ಜನಮೇಜಯ ಧರಿತ್ರೀಪಾಲ ಸಂಜಯ ಬರುತ ಕುರಭೂಪಾಲನ+ ಅರಕೆಯ(ಅರಸುವಿಕೆಯ, ಅರಕೆ= ತುಂಬಿರುವಿಕೆ. ) ಭೀಮನವರು+ ಇವರಲ್ಲಲೇ ಎನುತ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿರ ಬರಬರಲು ಸಮಪಾಳಿಯಲಿ ರಥ ಮೂರರಲಿ ಕೃಪಕೋಲ ಗುರುವಿನ ಮಗನಲಾ ಎನುತ+ ಅಲ್ಲಿಗೆ + ಐತಂದ
ಅರ್ಥ:ಮುನಿ ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದ, ಕೇಳು ಜನಮೇಜಯ ರಾಜನೇ, ಸಂಜಯನು ಬರುತ್ತಾ ದೂರದಲ್ಲಿ ರಥಿಕರನ್ನು ನೋಡಿ, ಕುರಭೂಪಾಲನನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿರುವ ಭೀಮನ ಪರಿವಾದವರು ಇವರು ಆಗಿಲಾರರು ಅಲ್ಲವೇ, ಎನುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹತ್ತಿರ ಬರಬರಲು ನೋಡಿ, ಸಮಪಾಳಿಯಲಿ ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮೂರು ರಥಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕೃಪ, ಕೋಲಗುರು ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಲಾ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ.
ಅರ್ಥ: ಅವರು ಮೂವರೂ ರಥವನ್ನು ಇಳಿದು ಸಂಜಯನನ್ನು ಬರಸೆಳೆದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗೌರವಿಸಿದರು. ಸಂಜಯಾ ನೀನು ಶತ್ರುಗಳ ಕೈಯಲ್ಲ ಸಿಕ್ಕಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಬದುಕಿ ಬಂದೆಯಲ್ಲಾ,ಯುದ್ಧದಗತಿ ಏನಾಯಿತು? ಶಕುನಿಯ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೌರವೇಶ್ವರನು ಇದ್ದನು. ಅವನು ಉಳಿದಿರುವನೇ? ವಿಚಾರ ಏನು? ಎಂದು ಮೂವರು ಯೋದರು ಸಂಜಯನನ್ನು ಕೇಳಿದರು.
ಅರ್ಥ: ಕೌರವನು ಇರುವುದೆಲ್ಲಿ ಎಂದು ಪಾಂಡವರು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೌರವೇಂದ್ರನನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಶಕುನಿಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೌರವನು ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದರು. ಶಕುನಿಯ ಸೇನೆಯವರ ತ್ರಿಗರ್ತರನ್ನೂ, ಸೌಬಲ/ಶಕುನಿಯನ್ನೂ, ಸುಶರ್ಮಮಕರನ್ನೂ ಕೊಂದಾಗ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿ ನೂರು ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಕೌರವರಾಯನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬೈದು ಆರ್ಭಟಿಸಿ ಹೊಡೆದು ಹೊಕ್ಕನು; ಧರ್ಮರಾಯನ ದಳದೊಳಗೆ ದೊಡ್ಡ ಬೀದಿಯಾಗುವಂತೆ ಸಂಹಅರ ಮಾಡಿದನು.
ಅರ್ಥ: ಬಳಿಕ ಭೀಮನು ಗದೆಯಿಂ ನೂರು ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದನು; ಆಗ ಕೌರವನು ಒಬ್ಬನೆ ರಣರಂಗದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಓಡಿದನು. ನಂತರ ಸಮಜಯನು ಕೊಳುಗುಳದ/ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೋಳ್/ಹೋರಾಟದಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕೋಲಾಹಲದ/ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕೌರವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ತನಗೆ ತಲೆಗೆ/ಸಾವು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿತು. ಸಾತ್ಯಕಿಯು ಕೊಲ್ಲಲು ಕತ್ತಿಎತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಕ್ಷಣ ನಮ್ಮ ಆರಾಧ್ಯ ವರ/ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿತಿಲಕರಾದ ವೇದವ್ಯಾಸ ದೇವರು ಅಲ್ಲಿ ಸುಳಿದರು/ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಅವರ ಕೃಪೆಯ ಭಾರದಿಂದ ತಾನು ಬದುಕಿಬಂದುದಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಕಂಡೆನು+ ಅರಸನನು+ ಇಬ್ಬರವ (ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದುದ) ಬಳಿಕ+ ಅಂಡಲೆದುದ (ಗೊತ್ತುಗುರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದುದನ್ನು)+ ಅತಿಶೋಕ ಶಿಖಿ (ನನ್ನ ಅತಿಯಾದ ಶೋಕದ ಬೆಂಕಿ ಅವನನ್ನು ಬಾಧಿಸಲಿಲ್ಲ.) ಕೈಗೊಂಡುದಿಲ್ಲ (ಬಾಧಿಸಲಿಲ್ಲ)+ ಅರೆಘಳಿಗೆ ಬಳಿಕ+ ಎಚ್ಚತ್ತು ಕಂದೆರೆದು (ವಿಚಾರಮಾಡಿ) ಖಂಡಿಸಿದನು+ ಎನ್ನ+ ಉಬ್ಬೆಯನು(ಉದ್ವೇಗ, ದುಃಖ,ಸಂತಾಪ,ಕ್ಷೋಭೆ) ಹುರಿಗೊಂಡುದು (ಹುರಿಗೊಳ್ಳು= ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳು, ಸಮನ್ವಯವಾಗು, ಹುರುಪನ್ನು ಪಡೆ)+ ಆತನ ಸತ್ವವು+ ಆತನ ದಂಡಿಯಲಿ(ಸಮನ್ವಯವಾಗು ೨ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳು, ಹುರುಪನ್ನು ಪಡೆ ೩ ಬಲವಾಗು, ಶಕ್ತಿಗೂಡು) ಬಹರು+ ಆರು ಸುರ (ದೇವತೆ), ನರ ನಾಗಲೋಕದಲಿ.
ಅರ್ಥ:ಸಂಜಯನು, 'ನಾನು ಕೊನೆಗೂ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದ ಅರಸ ಕೌರವನನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಬಳಿಕ ಅವನು ಗೊತ್ತುಗುರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದುದನ್ನು ಕಂಡು, ನಾನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಿದ ಅತಿಯಾದ ಶೋಕದ ಬೆಂಕಿ, ಅವನನ್ನು ಬಾಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅರೆಘಳಿಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚತ್ತು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನನ್ನನ್ನು (ನನ್ನ ಸಲಹಯನ್ನು) ಖಂಡಿಸಿದನು. ನನ್ನ ಉದ್ವೇಗ ದುಃಖವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದನು. ಆತನ ಸತ್ವವು ಹುರುಪನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಆತನ ಹುರುಪಿನ, ಶಕ್ತಿಯ ಸಮನಾಗಿ ಸುರ ನರ ನಾಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬರುವರು!. ಅವನ ಸಮಾನರಿಲ್ಲ,' ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ: ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು,' ತನ್ನನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತು ಗದೆಯನ್ನು ತೋಳಿನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡನು; ಅವನು ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ, ಎಡಬಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು; ನನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು, 'ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳು, ಕೌರವನು ಯಾವ ತೊಂದರಯಿಲ್ಲದೆ ಸರೋವರ ನೀರನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು,ಎಂದು; ಆ ನಂತರ ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣೆನು, ಎಂದನು ಸಂಜಯ.
ಅರ್ಥ: ಸಂಜಯನು ಕೃಪಾದಿಗಳಿಗೆ, ದುಃಖಿಸಬೇಡಿ, ದುಃಖಿಸಿ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ನಾನು ಹಸ್ತನಾವತಿಗೆ ರಾಣಿ ಪರಿವಾರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವೆನು. ನೀವು ಕೌರವರಾಯನಿಗೆ ತಿಳುವಳಕೆ ಹೇಳಿ ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವದು; ಕುರುಪತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಕಾಣದಂತೆ ಕೊಳದ ತಳದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿ ನಿಂತು ನೀವು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ,' ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಅತ್ತ ಕಳುಹಿಸಿ, ಸಂಜಯನು ಬಂದು ಕೌರವನೃಪನ ಪಾಳೆಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು.
ಅರ್ಥ:ಸಂಜಯನು (ಪಾಳೆಯದ) ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲಾ ಸಚಿವರನ್ನೂ ಕರಸಿದನು. ಸತ್ಯವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ಸರ್ವ ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನೂ ನೃಪನ ಪಲಾಯನವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅರಸಿ ಭಾನುಮತಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಅರಿತಳು. ಅವಳು ಉಳಿದ ಅರಸಿಯರಿಗೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ (ಎಲ್ಲಾಕಡೆ) ಕೂಡಲೆ ರಣಭೀತಿ ಹರೆದುದು/ ಹರಿಯಿತು/ ಹೋಯಿತು (ಹರಡಿದುದು- ಹರಡಿತು?).
ಅರ್ಥ:ಸಂಜಯನು ಪಾಳೆಯವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಸ್ತನಾವತಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹೋಗಲಿ ಎಂದ ಕೂಡಲೆ, ಹೊರಡುವ ಗಡಿಬಿಡಿಯ ಗದ್ದಲ- ಗಜಿಬಿಜಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಪಾಳೆಯವನ್ನು ಎತ್ತಿದರು ಓಡಿತು ಅಲ್ಲಿಯದು, ಮೊದಲು ಎಲ್ಲಿತ್ತೊ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟವು. ಜನ ಸಮೂಹವು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನೆಡೆದಾಡಿದರು; ಕ್ರಯವಿಕ್ರಯದ ಅಂಗಡಿ ಗೂಡುಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಡಿಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದವು. ಗಾಡಿಗಳು ಹರಿದು, ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಎಡೆಯಾಡಿದವು. ಸಿಂಗರಿಸಿದ ಕಮಾನು ಬಂಡಿಗಳು, ರಥಗಳು ಕೂಡಿ ಹೊರಟವು. ಬದ್ಧರದ/ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದಂಡಿಗೆ/ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದವು.
ಅರ್ಥ:ರಾಜಬಿಡಾರದಿಂದ ಕೌರವನ ಪತ್ನಿ ಭಾನುಮತಿ ಹೊರಹೊರಟಳು, ಇತರ ಅರಸನ ಪತ್ನಿಯರು ಸಹಸ್ರಸಂಕ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಚಂದ್ರಮುಖಗಳ ಪ್ರಭೆ ಶೋಬಿಸಲು, ಬಿಸಿಲ ಬೇಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು; ಭಾನುದತ್ತನ, ಸೈಂಧವನ, ರವಿಸೂನು/ಕರ್ಣನ ಮಗ ವೃಷಸೇನ- ವೃಷಕೇತುವಿನ, ದುಶ್ಶಾಸನನ, ಇವರ ಕಮಲಮುಖಿಯರಾದ ಪತ್ನಿಯರು ಒಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ/ ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಗಂಡರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುಗುಡದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದರು.
ಅರ್ಥ: ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಸರಕನ್ನು ತುಮಬಿದರ; ನೃಪಾಲಯದಿಂದ/ರಾಜಮಂದಿರದಿಂದ ತಂದ ಶತಸಾವಿರ ವಿವಿಧಾಭರಣಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದ ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ರಥವನ್ನು ತುಂಬಿತು; ವರ ದುಕೂಲದೊಳ್ಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯ ಪಟ್ಟಕರ್ಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆದವು. ಚಿನ್ನ ಮಯದ ಬಹುವಿಧದ ಭಾಂಡದ ಬಂಡಿಗಳು ಹೋದವು
ಅರ್ಥ:ಕೌರವರಾಯನ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಅರಮನೆಯ ಮಂಡವಿಗೆ/ಕಂಬ ಗುಡಿಲಾಯಕ್ಕೆ ಚವುಕಿಗೆ/ಒಳಜಗುಲಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಭವನ ನಿಕಾಯವನು/ಕಟ್ಟಡದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಬಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಂತಿಯಲಿ/ ಒಂದರಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಒಟ್ಟಿದರು/ಜೋಡಿಸಿದರು. ಕೌರವರಾಯನ ತೊಂಭತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅನುಜರ/ಸೋದರರ ಬಿಡಾರದ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ, ರಾಧೇಯ, ಸೈಂಧವ, ಶಕುನಿ, ರಾಜರಿವಾರದವರ ಗುಡಿ/ಬಿಡಾರ/ಗುಡಾರ(ಟೆಂಟ್), ಗೂಢ/ರಹಸ್ಯ ಚಂಪಯವ= ಚಂಪೆಗಳು(ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಬೆಲೆಇಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳು) ರಥವನ್ನು ಏರಿದವು. (ತಾತ್ಪರ್ಯ- ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿಡಾರಹಾಕಲು ಹಿಂದೆ ತಂದ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಉಳಿದ ಬೇಕಾದ ಬೇಡದ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲು ಗಾಡಿಗೆ ತುಂಬಿದರು. ಅದು ಬೇಕು - ಇದು ಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಯಜಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ- ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.ಹೆಂಗಳೆಯರಿಗೆ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಆಗ ಬೇಕಿದ್ದ ಹೇರಳ ವಸ್ತುಗಳು ಈಗ ಬೇಡವಾಗಿದ್ದವು- ಎಲ್ಲರೂ ವಿಧವೆಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ- ಕೃಪನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು - ಮುಂದಿನ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವರ.)
ಕಂಬಿ+ ಕೊರಳ ಹಿಂಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಅಡ್ಡಡ್ಡಲಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರುವ ಕಂಬಿ (ಕೋಲು).
ಅರ್ಥ: ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಎಡದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಳೆಯಕ್ಕೆ ದಂಡಿಗೆಯ ಹೊರೆಯ ಸಮೂಹ ಕೀಲಿಸಿ ನಿಂತಿತು. ತುಂಬಿ ಮೇಲುಸರಕಿನ ಬಂಡಿ, ತಲೆಹೊರೆಗಳು, ಭುಜದಮೇಲಿನ ಎತ್ತು ಕಂಬಿಗಳ ಹೊರೆಗಳು; ಜನಮೇಜಯ ರಾಜನೇ, ಏನು ಹೇಳಲಿ! ಈ ಸಾಗಣೆಯು ಸಮುದ್ರ ವೈಭವವನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಪಾಳೆಯದ ಸಿರಿ- ಸಂಪತ್ತು, ಶೂನ್ಯಾಲಯಕೆ ಜೋಡಿಸಿತಲ್ಲಾ! ಬಹಳಷ್ಟು ಗಂಡಸರಿಲ್ಲದ ಅರಮನೆ - ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿತಲ್ಲಾ!
ಅರ್ಥ: ಬಿಡಾರ ಕಿತ್ತು ತಂದ ಗಾಡಿ, ಜನರ ಈ ದೊಡ್ಡ ಮೆರವಣಿಗೆ ಗಜಪುರವನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಅಲ್ಲಿಯ ಕಂಬನಿಯ/ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಅದನ್ನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಲಿ! ಕೇರಿಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಗಜಬಜಿ- ಗಡಿಬಿಡಿ ತುಂಬಿತು; ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಮುಂದೇನು ಎಂಬ ಭಯದ ಕತ್ತಲೆ ಮನೆಮಾಡಿತು; ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ವಿದುರರ, ಪೌರ-ಪರಿಜನರ ಶೋಕದ ಆಡಂಬರದ/ಪ್ರದರ್ಶನದ ತೀವ್ರತೆ ವಿವೇಕವನ್ನು ಚುಂಬಿಸಿತು/ ಆವರಿಸಿತು. ಯಾರಿಗೂ ದಿಕ್ಕು ತೋರದಾಯಿತು.
ಬಂದು ಸಂಜಯನಂಧನೃಪತಿಯ
ಮಂದಿರವ ಹೊಕ್ಕಖಿಳ ನಾರೀ
ವೃಂದವನು ಕಳುಹಿದನು ದಂಡಿಗೆಗಳಲಿ ಮನೆಮನೆಗೆ |
ಬಂದರಾರೆನೆ ಸಂಜಯನು ಜೀ
ಯೆಂದಡುತ್ಸಾಹದಲಿ ಬಂದೈ
ತಂದೆ ಸಂಜಯ ಬಾಯೆನುತ ತಡವಿದನು ಬೋಳೈಸಿ || ೨೦ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಬಂದು ಸಂಜಯನು+ ಅಂಧನೃಪತಿಯ ಮಂದಿರವ ಹೊಕ್ಕು+ ಅಖಿಳ ನಾರೀ ವೃಂದವನು ಕಳುಹಿದನು ದಂಡಿಗೆಗಳಲಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಬಂದರು (ಬಂದವರು)+ ಅರು+ ಎನೆ, ಸಂಜಯನು ಜೀಯ, ಎಂದಡೆ+ ಉತ್ಸಾಹದಲಿ ಬಂದೈ ತಂದೆ ಸಂಜಯ! ಬಾಯೆನುತ ತಡವಿದನು ಬೋಳೈಸಿ.
ಅರ್ಥ: ಸಂಜಯನು ಬಂದು ಅಂಧನೃಪತಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಎಲ್ಲಾ ನಾರಿಯರ ಸಮೂಹವನ್ನು ದಂಡಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರವರ ಮನೆಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆ ಗದ್ದಲವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಣ್ನು ಕಾಣದ ಅರಸನು ಬಂದವರು ಯಾರು ಎನ್ನಲು, ಸಂಜಯನು ಜೀಯ, ಎಂದು ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಲು, ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಂದಯಾ ತಂದೆ ಸಂಜಯ! ಬಾ! ಎನ್ನುತ್ತಾ ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು ಬೋಳೈಸಿ/ಸಂತೈಸಿ ಅವನ ಮೈತಡವಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನನ್ನು ಕುರಿತು,'ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಕೌರವೇಂದ್ರನನ್ನು ಹೋಗಿ ಸೇರಿದಳೆ? ಅಥವಾ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಳೇ? ಪಾಂಡವರ ಆಗುಹೋಗು ಏನಾಯಿತು. ಶಕುನಿಯ ಕುದುರೆಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಭೀಮನು ನಾಶಮಾಡಿದನೆ? ಈ ಮೇಲೆ ನೆಡೆದ ಆಗಿಹೋದ ಯುದ್ಧದವಿಚಾರವೇನು? ಕೌರವರಾಯನ ಜೊತೆ ತಾಗಿದ / ಆಕ್ರಮಿಸಿದ/ ಎದುರಿಸಿದ ಅವನ (ಆನೆಯ) ಸೈನ್ಯ ಏನಾಯ್ತು ಸಂಜಯನೇ ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳು,' ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಸಂಜಯನು ರಾಜನೇ, 'ಜೀಯ ಶಕುನಿಯು ಸಹದೇವಕನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದು ಬಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಗ ಉಲೂಕನು ನಕುಲನ ಅಂಬಿನಿಂದ ಮಡಿದನು. ಸಂಸಪ್ತಕರಾದ ಆ ತ್ರಿಗರ್ತ ಸುಶರ್ಮಕ ಮೊದಲಾದವರು ಸಕಲ ಆನೆ, ಕುದುರೆಯ ಸೇನೆ ಸಹಿತ ಪಾರ್ಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವೀರಸ್ವರ್ಗದ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಸೇನೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ರಣರಸ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಏನಿದೆ, ಹೆಚ್ಚುಸುದ್ದಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ' ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಬಳಿಕ ನೂರು ಆನೆಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಿನ್ನವ ಕೌರವನುಸಾಹಸದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಭೀಮಸೇನನು ಭದ್ರವಾದ ಸಂಚಾರ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಚತುರ-ಚಪೇಟ ಪಾದಗಳನೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯಿಂದ ಪ್ರಹಾರಮಾಡಿ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಖವನ್ನು ಕೋಡು/ದಂತವನ್ನು ಊರಿ, ಮಗ್ಗುಲನ್ನು ಚಾಚಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೀಲಿಸಿ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತವು. ಆಗ ಕುರುರಾಯನು ಆನೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಭಯಪಟ್ಟು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಓಡಿಹೋದನು.
ಅರ್ಥ:ಸಂಜಯ ಹೇಳಿದ, 'ಕುರುಪತಿ ಕೌರವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ತಾನು ಐರುತ್ತಿರಲು, ಸಾತ್ಯಕಿಯು ತನನನ್ಉ ಕಂಡು ರಭಸದಿಂದ ಮುಂದೆ ನುಗ್ಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ತನಗೆ ಹೊಡೆದು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದವರನ್ನು ಕರೆದನು. ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ತನ್ನ ಶಿರವನ್ನು ಅರಿದುಹಾಕಲು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಸಾತ್ಯಕಿಯು ಕೈಲ್ಲಿದ್ದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಉಗಿದು ತನ್ನ ಗಂಟಲಲಿ ಹೂಡಿದನು.
ಅರ್ಥ: .ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ಪದಬಾಯಲ್ಲಿ, ಶತ್ರುಗಳಸೇನೆ ಎದುರಲ್ಲಿ, ಸಿಡಿಲ ಬಡಿತದಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಗಿರಿಶಿಖರದಲ್ಲಿ, ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದರೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ ಪುಣ್ಯದ ಪ್ರತಿಫಲಿತದಿಂದ ಬದುಕುವರು ಎನ್ನುವ ಮಾತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಯಿತು,' ಭೂಪನೇ ಕೇಳು ಎಂದ ಸಂಜಯ.
ಅರ್ಥ: ಯಾವ ವೇಗದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯೆನು/ತಿಳಿಯೆನು. ಆಗಲೆ ದೇವಮುನಿಯು ಅಡ್ಡಬಂದು ಕೊರಳಿಗಿಟ್ಟ ಅಡಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ನನಗೆ ಸಾವು ತಪ್ಪಿತು; ಬಾದಾರಯಣನು ಓವಿ/ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತೋರಿ ಮೈದಡವಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಕುರುಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕು ಎಂದು ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ.
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಇಳಿದು ಸರಸಿಯ ಮಧ್ಯದಲಿ ನೃಪತಿಲಕ ನಿಂದನು ಪಾಳೆಯವ ನೀ ಕಳುಹು ಗಜಪುರಿಗೆ+ ಎನಲು ಬಂದೆನು ಪಥದ ಮಧ್ಯದಲಿ ಸುಳಿವ ಕಂಡೆನು ಕೃಪನನು+ ಆ ಗುರುಗಳ ಮಗನ ಕೃತವರ್ಮಕನನು+ ಅಂದು+ ಉಳಿದ ಮೂವರ ಕಳುಹಿದೆನು ಕುರುಪತಿಯ ಹೊರೆಗಾಗಿ.
ಅರ್ಥ:ಸಂಜಯನು,'ನೃಪತಿಲಕ ಕೌರವನು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಅದರ ಮಧ್ಯದಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನು ನನಗೆ ಯುದ್ಧದ ಪಾಳೆಯವನ್ನು ನೀನು ತೆಗಸಿ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಕಳುಹಿಸು ಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲು ನಾನು ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾಡಿ ಗಜಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದೆನು, ಪಥದ/ದಾರಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಳಿವ ಕಂಡೆನು ಕೃಪನನ್ನೂ, ಆ ಗುರುಗಳ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನೂ, ಕೃತವರ್ಮಕನನ್ನೂ, ಅಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಉಳಿದ ಮೂವರನ್ಉ ಕಂಡು ಅವರನ್ನು ಕುರುಪತಿ ಕೌರವನು ಇದ್ದಕಡೆ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕಳುಹಿದೆನು,' ಎಂದನು.
ತಂದೆನಿಲ್ಲಿಗೆ ಸಕಲ ನಾರೀ
ವೃಂದವನು ಕುರುಪತಿಯ ನೇಮದ
ಲಿಂದಿನೀ ವೃತ್ತಾಂತ ವರ್ತಿಸಿತಿಲ್ಲಿ ಪರಿಯಂತ |
ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದೇನು ನೀ ಬೆಸ
ಸೆಂದಡವನೀಪತಿಯ ಹೊರೆಗೈ
ತಂದನೇ ಗುರುಸೂನು ಮೇಲಣ ಹದನ ಹೇಳೆಂದ || ೨೯ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ತಂದೆನು+ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸಕಲ ನಾರೀವೃಂದವನು ಕುರುಪತಿಯ ನೇಮದಲಿ+ ಇಂದಿನ+ ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ವರ್ತಿಸಿತು+ ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಯಂತ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ನೀ ಬೆಸಸೆಂದಡೆ+ ಅವನೀಪತಿಯ ಹೊರೆಗೆ+ ಐತಂದನೇ ಗುರುಸೂನು ಮೇಲಣ ಹದನ ಹೇಳೆಂದ.
ಅರ್ಥ: ಸಂಜಯನು ಮುಂದುವರಿದು,'ಕುರುಪತಿ ಕೌರವನ ನೇಮದಂತೆ ಅರಮನೆಯ ಸಕಲ ನಾರಿಯರ ಸಮೂಹವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದೆನು. ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು/ಸಮಾಚಾರವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಯಂತ ವರ್ತಿಸಿತು/ ನೆಡೆಯಿತು. ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ರಾಜನೇ ನೀನು ಹೇಳಬೆಕು ಎಂದಾಗ ಅವನಿಪತಿ ಕೌರವನ ಬಳಿಗೆ ಗುರುಸೂನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಹೋದನೇ? ಆಮೇಲಿನ ವಿಚಾರ ಹೇಳು, ಎಂದ ದೃತರಾಷ್ಟ್ರ.
ಅರ್ಥ: ಅರಸನೇ ಕೇಳು,'ಕೃಪ ಗುರುಜ- ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ಕೃತವರ್ಮ, ಇವರು ತಮ್ಮ ರಥ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಗುರುತು ಸಿಗದಂತೆ ತಲೆಮುಸುಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಕೊಳದ ತಡಿಗಾಗಿ/ದಡದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಗಿಡಬಳ್ಳಿಗಳ ಇರುಬಿನಲಿ/ಸಂದಿಯಲ್ಲಿ ಕಮಲಪುಷ್ಪ ಹೊಂದಿದ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಮೆಲ್ಲನೆ ಕೌರವನನ್ನು ಕರೆದು ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ತಂತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
ಅರ್ಥ:ಕೌರವನೃಪತಿಯು, ಕೃಪ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ಕೃತವರ್ಮ ಇವರಿಗ ನೀರಿನ ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಬದುಕಿ ಬಂದಿರಾ! ಭೀಮನು ನಿಮಗೆ ತನ್ನ ಗದೆಯ ರುಚಿಯನ್ನು ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲವೇ! ಸಾಕಿದವನ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸುಳಿದಿರಲ್ಲಾ/ ಬಂದಿರಲ್ಲಾ! (ಬರಲಿಲಿಲ್ಲ- ಎಂದು ಭಾವ);ಸಾಹಿತ್ಯ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ/ ಕೇವಲ ಬಾಯಿಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದಿರಿ!, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೌಬಲ/ಶಕುನಿ, ಸುಶರ್ಮರ ಹೊದರನ್ನು/ಸೇನೆಯ ವನದ ಹೆರೆಗಳನ್ನು ಸವರಿದಾಗ ನೀವು ಮಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮವು ಯಾವುದು? ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಕೃಪಾದಿಗಳು ಕೌರವನನ್ನು ಕುರಿತು 'ಜೀಯ ದೊರೆಯೇ, ನಮ್ಮೊಡನೆ ಸಿಟ್ಟುಮಾಡುವುದೇಕೆ? ಚಕ್ರಾಯುಧ ಕೃಷ್ನನ ಚತುರತನದಿಂದ ರಣದ ಆಯ/ಯುದ್ಧದ ಹಿಡಿತ ತಪ್ಪಿತು. ವೀರರು ಸಹ ಮಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ? ಕಾಯಿದರೊ ಕಾದಿದರೊ ಗುರು ಗಾಂಗೇಯ-ಭೀಷ್ಮ, ವೀರ ಸೈಂಧವ, ಮಾದ್ರಪತಿ ಅಜೇಯನಾದ ಶಲ್ಯ, ರಾಧೇಯ- ಕರ್ಣ ಇವರಿಗೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ, ಅವರು ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ಹೋದರು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಮಗೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಪರಾಧ ಏಕೆ, ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಕೃಪಾದಿಗಳು,'ಅರಸನೇ ಹೊರಹೊರಡು, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥರ ಕರುಳಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಭೂತಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಹಾಕುವೆವವು. ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಹಾಕುವೆವು/ತುಂಬುವೆವು. ಗೌರವವುಳ್ಳವರು ನೀರಲ್ಲಿ ಇರುವರೇ? ಅವನಿಪ ಕೌರವನ ಆ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಕೀರ್ತಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಕರಗದೆ ಇರುವುದೇ? ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವೃತ್ತಿಯದು' ಎಂದರು.
ಅರ್ಥ: ಅವರು ಮತ್ತೂ, 'ಏಳು ಕುರುಪತಿ ಕೌರವನೇ, ಪಾಂಡುತನಯರೆಂಬ ಆನೆಯಸೇನೆಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವಿದೆ. ನಿನ್ನಸೇವಕರನ್ನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬಿಡು; ನೀನು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಿರು. ಕರ್ಣನೇ ಮೊದಲಾದವರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಾಳಿಸಿ ಜಾರಿ ಹೋದ 'ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ'ಯ ಚಂಚಲ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ನಿನ್ನ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ತಂದು ತೋರಿಸುವೆವು. ರಾಜನನ್ನು ಕುರಿತು, 'ಕಾಣಿಸಿಕೋ, ಎಂದರು.
ಅರ್ಥ: ಆ ಕೃಪಾದಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಅವನಿಪ ಕೌರವನು,'ನೀವು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪದು/ ಒಪ್ಪಲಾರೆ. ಭೀಷ್ಮಾದಿಗಳ (ವೃದ್ಧರಾದರೂ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಸೇನಯ) ಯವ್ವನ/ಪರಾಕ್ರಮದ ದರ್ಪದಲ್ಲಿ ಕೈತಪ್ಪಿ ಜಾರಿದ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಈಗ ಸೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸೋತ ಮುಪ್ಪಿನಂತಿರುವ ನಿಮ್ಮಿಂದ ನಮಗೆ ಒಲಿವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಏಕಾಕಿಯಾದೆವಲ್ಲವೇ! ಇದುವರೆಗೆ ತಪ್ಪಿದುದನ್ನು ನಾಳೆಗೆ ಈ ನೀರಿನವಾಸದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪವಿಡುವೆನು/ಪುಟಗೊಳಿಸುವೆನು/ ಶಕ್ತಿಯುತಗೊಳಿಸುವೆನು. ಇಂದಿನ ದಿವಸ ನೀವು ತೊಲಗಿಪ್ಪುದು/ಹೊರಟುಹೋಗಿ,' ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಪುನಃ,'ನಮ್ಮಲ್ಲಿ (ಒಬ್ಬರಲ್ಲಿ- ತನ್ನಲ್ಲಿ) ಮಹಾಮಂತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂತತಿಯೇ ಇವೆ; ಮಹಾಧನುಸ್ಸುಗಳು ಇವೆ; ರಾಜ್ಯಸತ್ಕೃತಿಯ ಸವನ(ಕೃಪೆ,) ಇದೆ. ಮೂರು ರಥಿಕರಲ್ಲಿ- ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳು ಇವೆ; ಅವನಿಪತಿ ಕೌರವನೇ ನೀನು ಸೇಸೆದಳಿ/ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಮಾಡಿ (ತನಗೆ) ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆ ಕೊಡು; ಮಿಕ್ಕವರು ಇರುವ ಸೇನೆ ಇದೆ. ವಿರೋಧಿವರ್ಗವಾದ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವೋ, ಧರೆಯೋ/ರಾಜ್ಯವೋ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು; ಏಳು' ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ: ಅದಕ್ಕೆ ಕೌರವನು, ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಸೇನಾಧಿಪತಿಮಾಡಿ ಸೇಸೆದಳಿದೆನು/ ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆ ಕೊಟ್ಟೆನು; ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆ ಕೊಟ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಟವಾದ ಭಾಷೆಕೊಟ್ಟ ನಿಮ್ಮ ಅಯ್ಯ ದ್ರೋಣನಲ್ಲಿ ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಗತವಾಯಿತು/ಹೋಯಿತು. ಎಷ್ಟೊಂದು ದಯೆತೋರಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದೆನು ಕರ್ಣನನ್ನು, ಅಂದು ನೀನು ಅರಿಯದೆ ಕರ್ಣನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದೆ- ಅವನೂ ಮಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿ ಮಾದ್ರಪತಿ ಶಲ್ಯನು ಹಿಂಜರಿದನೇ- ಇಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಇಷ್ಟು ಕೇಡು ದೈವದ ಒಲವಿನ ನಷ್ಟದಿಂದ; ದೈವದ ಒಲವಿನ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ- ಇಷ್ಟು ಕೇಡು ಬಂದಿರುವುದು,ಅದಕ್ಕೆ ನೀವೇನ ಮಾಡುವಿರಿ,' ಎಂದನು. (ದೈವಬಲವೇ ನಷ್ಟವಾಗಿರುವಾಗ ನೀವೇನ ಮಾಡುವಿರಿ,' ಎಂದನು.)
ರಣದೊಳಾ ಗಾಂಗೇಯಗಿಮ್ಮಡಿ
ಗುಣವ ತೋರುವೆನಪ್ಪನವರಿಂ
ದೆಣಿಸಿಕೊಳು ಮೂವಡಿಯನಗ್ಗದ ಸೂತನಂದನನ |
ರಣಕೆ ನಾಲ್ವಡಿ ಮಾದ್ರರಾಜನ
ಹೊಣಕೆಗೈದು ಸುಶರ್ಮ ಶಕುನಿಗ
ಳೆಣಿಸುವಡೆ ಪಾಡಲ್ಲ ನೋಡೇಳೆಂದನಾ ದ್ರೌಣಿ || ೩೮ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ರಣದೊಳು+ ಆ ಗಾಂಗೇಯಗೆ+ ಇಮ್ಮಡಿ ಗುಣವ ತೋರುವೆನು,+ ಅಪ್ಪನವರಿಂದ+ ಎಣಿಸಿಕೊಳು ಮೂವಡಿಯನು,+ ಅಗ್ಗದ ಸೂತನಂದನನ ರಣಕೆ ನಾಲ್ವಡಿ, ಮಾದ್ರರಾಜನ ಹೊಣಕೆಗೆ+ ಐದು ಸುಶರ್ಮಮ ಶಕುನಿಗಳ+ ಎಣಿಸುವಡೆ ಪಾಡಲ್ಲ ನೋಡು+ ಏಳೆಂದನು+ ಆ ದ್ರೌಣಿ.
ಅರ್ಥ: ಆ ದ್ರೌಣಿ- ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಮುಂದುವರಿದು,'ತಾನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ಗಾಂಗೇಯ ಭೀಷ್ಮನಿಗಿಂತ ಇಮ್ಮಡಿ ಪರಾಕ್ರಮದ ಗುಣವನನ್ನು ತೋರುವೆನು; ತನ್ನ ಅಪ್ಪ ದ್ರೋಣನವರಿಂದ ಮೂರರಷ್ಟು ಎಣಿಸಿಕೊ, ಶ್ರೇಷ್ಟವೀರ ಸೂತನಂದನ ಕರ್ಣನಿಗಿಂತ ಯುದ್ಧದಲಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಶೌರ್ವನ್ನು ತೋರುವೆನು, ಮಾದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯನ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಐದು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಹೋರಾಡುವೆನು, ಸುಶರ್ಮಮ ಶಕುನಿಗಳ ಬಗೆಗೆ ಎಷ್ಟೋಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮ ನನ್ನದು- ಎಣಿಸುವುದಾದರೆ ಅದು ಪಾಡಲ್ಲ/ಉಚಿತವಲ್ಲ- ನೋಡು, ಸರೋವರದಿಂದ ಮೇಲೆ ಏಳು,' ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಕೌರವನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಮಾತಿಗೆ,'ಖರೆಯವರು/ ಸತ್ಯವಂತರು ನೀವು. ಪಾಂಡವ-ಕೌರವ ಈ ಉಭಯ ರಾಯರ ಗುರುಗಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ಎನೂ ಕುಂದಿಲ್ಲ. ಕೃಪನೇ ಹಿರಿಯ ಆಚಾರ್ಯನು. (ದ್ರೋಣನಿಗಿಂತ ಮೊದಲಿದ್ದು ಕಲಿಸಿದವನು) ಯಾದವರೊಳಗೆ ಕೃತವರ್ಮ ದೊಡ್ಡವನು, ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರದವರೇ?, ಸಾಕು, ಅದು ಹಾಗಿರಲಿ. ಸುಕೃತದಲ್ಲಿ/ ಹಿಂದಿನ ಪುಣ್ಯಫಲದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯುಳ್ಳವರು ನಾವೆ; ನಿಮ್ಮಲಿ ಕೊರೆತೆಯಿಲ್ಲ,'ಎಂದು ದುಃಖ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಆದರೂ ಬಿಡದೆ ಅವನಿಪ ಕೌರವನನ್ನು ಕುರಿತು,'ಅರಸನೇ ಕೇಳಯ್ಯಾ, ಸುಕೃತವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹೇಳುವೆನು; ಈಗ ಉತ್ತಮವಾದುದೆಂದರೆ, ಕ್ರೋಧದ ಉದ್ವೇಗದ ನುಡಿ ಬೇಡ; ಎಳು ಹನಿಸ್ತನಾಪುರಿಗೆ ನೀನು ಹೊಗಬೇಕು. ಶತ್ರುಗಳು ಬಂದು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೆ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ದುರ್ಗವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಇದು ಶೌರ್ಯದ ಕ್ರಮ- ರಾಜಕಾರ್ಯ,' ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಅದಕ್ಕೆ ದುರ್ಯೋಧನನು,'ಈ ನೀರನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದೆನಾದರೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ಸಶಕ್ತನಾಗಿ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರನ್ನು ಸೂರ್ಯು ಉದಯದ ನಂತರ ಗೆಲ್ಲುವೆನು. ಇದುವೇ ನನ್ನ ಮನದ ನಿರ್ಧಾರ. ಕದನಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ರಾಣೀವಾಸದ ಲಲನೆಯರ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗುವೆನೇ? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಈಗ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ತೊಲಗಿಹೋಗಿ. ಭೀಮನ ಬೇಹುಗಾರರು ಬರಬಹುದು. ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ಇರಬೇಡಿ,' ಎಂದ.
ಅರ್ಥ:ಜನಮೇಜಯ ಅರಸನೇ ಕೇಳಯ್ಯಾ! ದೈವಯೋಗವನನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಯಾರಿಗೆ ಸಾದ್ಯ. ಭೀಮನ ಅರಮನೆಯ ಮೃಗಬೇಟೆಕಾರರು ಮಾಂಸಹೊತ್ತು ಬರುತ್ತಾ ಅದರ ಭಾರದಲ್ಲಿ ಬಾಯಾರಿದರು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಸರೋವರವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದರ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಬಂದವರು, ಬಹಳ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕಾದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಕಂಬಿಗಳನ್ನು ತೀರದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರು.
ಅರ್ಥ: ಬಂದ ಬೇಟೆಗಾರರು, ಕೈ ಕಾಲು ಮುಖಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು, ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೃಪ ಗುರುಸುತ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ, ನಡುನೀರಿನಿಂದ ಬರುವ ರಾಜನಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಅರಿತು, ಇವರಾಲಿಸಿದರು. ಈ ಧ್ವನಿ ಏನು,(ಏನಿದು) ಕುರುಪತಿ ಕೌರವನ ಮತ್ತು ಅವನ ಸುಭಟ-ವೀರರ ವಾದ- ಮತ್ತು ಉತ್ತರವಲಾ! ಒಳ್ಳೆಯದಾಯಿತು, ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಮರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೇಳಿದರು.
ಆಯಿತಿದು ನೃಪರಾಜಕಾರ್ಯದ
ದಾಯಕಿದು ಧುರಪಥವಲಾ ಕುರು
ರಾಯಗುಪ್ತನಿವಾಸವರ್ಥಪ್ರದವಲಾ ನಮಗೆ |
ಕಾಯಿದಿರು ಕಂಡೌ ಸರೋಜದ
ತಾಯಿ ಸರಸಿಯೆನುತ್ತ ಹೋದರು
ವಾಯುತನುಜನ ಬೇಂಟೆಕಾರರು ನಗುತ ಪಾಳೆಯಕೆ || ೪೪ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಆಯಿತು+ ಇದು ನೃಪರಾಜ ಕಾರ್ಯದ ದಾಯಕೆ(ಲಾಭಕ್ಕೆ, ವರಮಾನ, ಪ್ರಯೋಜನ)+ ಇದು ಧುರಪಥವಲಾ(ಯುದ್ಧ ನೆಡಯುವ ಸಮಯ, ಯುದ್ಧದ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲವೇ!), ಕುರುರಾಯ ಗುಪ್ತನಿವಾಸವು+ ಅರ್ಥಪ್ರದವಲಾ (ಲಾಭದಾಯಕವು) ನಮಗೆ ಕಾಯಿದಿರು, ಕಂಡೌ ಸರೋಜದ(ಕಮಲದ) ತಾಯಿ ಸರಸಿಯೆನು+ ಎನುತ್ತ ಹೋದರು ವಾಯುತನುಜನ ಬೇಂಟೆಕಾರರು ನಗುತ ಪಾಳೆಯಕೆ.
ಅರ್ಥ:ಬೇಟೆಗಾರರು ಯೋಚಿಸಿದರು,' ಇದು ನೃಪ ಧರ್ಮರಾಯನ ರಾಜಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಆಯಿತು; ಇದು ಯುದ್ಧದ ಸಮಯವಲ್ಲವೇ!, ಕುರುರಾಯನ ಗುಪ್ತನಿವಾಸದ ರಹಸ್ಯವು ನಮಗೆ ಲಾಭದಾಯಕವಲಾ! ಸರೋಜದ ತಾಯಿ ಸರಸರೋವವನ್ನು ಕುರಿತು, 'ನಮಗಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಿರು ಕಂಡೆಯಾ -ಗಂಗೆಯೇ,' ಎಂದು ನಗುತ್ತಾ ವಾಯುತನುಜನಾದ ಭೀಮನ ಕಡೆಯ ಬೇಟೆಕಾರರು ತಮ್ಮ ಪಾಳೆಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು .
ಅರ್ಥ: ಜನಮೇಜಯ ಅರಸ ಕೇಳು,'ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಮುಂದಿನವಿಚಾರ ಹೇಳಿದ; 'ಪಾಂಡವರು ಸಂಸಪ್ತಕರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಶಕುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದು, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೌರವದೊರೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭೀಮಸೇನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ದೂತರನ್ನು ಹರಿಬಿಟ್ಟರು. ಅವರು ಕೌರವರಾಯನ ಪಾಳೆಯಕ್ಕೆ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕಾಣದೆ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಂಚಿನವರೆಗೂ ದೂತರು ಕೌರವನೃಪನನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ಅರ್ಥ:ದೂತರು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಹೋಗಿ ನೃಪ ಕೌರವನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಬಂದರು. ಧರ್ಮರಾಯನು ಚಿಂತೆಯ ಆವೇಗದ ಭಾರದಿಂದ ತನ್ನ ಪಾಳೆಯಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕುರುನೃಪತಿ ಕೌರವನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು, ಭೀಷ್ಮನೇಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಪಡೆದ ವಿಜಯ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತು. ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಂಪತ್ತು, ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ತನಗೆ ಜಾರಿ ಕೈತಪ್ಪಿದಳು ಎಂದು ಅರಸ ಧರ್ಮಜನು ಬಿಸುಸುಯ್ದನು/ ನಿಟ್ಟಸಿರುಬಿಟ್ಟನು.
ಅರ್ಥ:ಪಾಂಡವರ ಚಾರರು, ಹೆಣವನ್ನು ಬಗೆದು ಅಲ್ಲಿ ಕೌರವನನ್ನು ಅರಸಿದರು. ಆನೆಗಳ ಹೆಣದರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರು, ರಥ ಸಂದಣಿಗಳ/ಸಮೂಹಗಳ ಒಟ್ಟಿದ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಕೆದರಿ ನೋಡಿದರು. ಭೀಷ್ಮನ ಸರಳ ಮಂಚದಲಿ ಹಣುಕಿ ಅಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವನೇ ಎಂದು ನೋಡಿದರು. ಭಗದತ್ತನ ಸತ್ತ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಯನ್ನು ಒಡೆದು ನೋಡಿದರು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಮಡುವನ್ನು ಕದಕಿ ಕೂಡ ಹುಡುಕಿದರು. ಕೌರವ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ಹರಿಹರಿದು ಕೂಡರಸಿ ದೂತರು
ಮರಳಿ ಬಂದರು ದುಗುಡಭರದಲಿ
ಬೆರಳ ಮೂಗಿನಲಿದ್ದುದವನಿಪಸಹಿತ ಪರಿವಾರ |
ಇರುಳು ಬೇಗೆಯ ಚಕ್ರವಾಕಕೆ
ತರಣಿ ತಲೆದೋರಿದವೊಲಟವೀ
ಚರರಿಗರಸಗೆ ಭಾವಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಯ್ತೆಂದ || ೪೮ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಹರಿಹರಿದು ಕೂಡರಸಿ ದೂತರು ಮರಳಿ ಬಂದರು ದುಗುಡಭರದಲಿ ಬೆರಳ ಮೂಗಿನಲಿದ್ದುದು+ ಅವನಿಪ ಸಹಿತ ಪರಿವಾರ, ಇರುಳು(ರಾತ್ರಿ) ಬೇಗೆಯ(ಸಂಕಟ) ಚಕ್ರವಾಕಕೆ ತರಣಿ (ಸೂರ್ಯ) ತಲೆದೋರಿದವೊಲು+ ಅಟವೀ ಚರರಿಗೆ (ಬೇಡರು)+ ಅರಸಗೆ ಭಾವಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಯ್ತು+ ಎಂದ
ಅರ್ಥ:ಪಾಂಡವರ ದೂತರು ಎಲ್ಲಾಕಡೆ ಹೋಗಿ ಹೋಗಿ ಒಟುಗೂಡಿ ಅರಸಿ, ಕೌರವನನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಆ ದೂತರು ಮರಳಿ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದರು. ಅವರಿಗೆ ಚಿಂತೆಯ ಭರದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ಅವನಿಪ ಧರ್ಮಜನ ಸಹಿತ ಪರಿವಾರದ ಎಲ್ಲರೂ ಮೂಗಿನಮೇಲೆ ಬೆರಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರು. ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುವ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗೆ, ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಂತೆ, ಬೇಡರಿಗೂ ಅರಸ ಧರ್ಮಜನಿಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಾವಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು,'ಎಂದು ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ವೈಶಂಪಾಯನ ಮುನಿ ಹೇಳಿದ. (ಚಕ್ರವಾಕಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯ ಉದಯದಿಂದ ದುಗುಡ ಹೋದಂತೆ ಧರ್ಮಜನಿಗೆ ವಿಷಯ ತಿಳಿದು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಯಿತು; ಬೇಡರಿಗೆ ಅರನಿಗೆ ಯಾವಾಗ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸುವೆವೋ ಎಂದಿದ್ದವರಿಗೆ ಕೌರವನ ವಿಷಯ ಹೇಳಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಯಿತು- ಬಹುಮಾನ ಸಿಕ್ಕಿತು)
ತಂದ ಮಾಂಸದ ಕಂಬಿಗಳನು ಪು
ಳಿಂದರೊಪ್ಪಿಸಿ ಭೀಮಸೇನನ
ಮಂದಿರವ ಸಾರಿದರು ಕಂಡರು ಜನದ ಕಳವಳವ |
ಇಂದಿನೀ ಸಂಗ್ರಾಮಜಯದಲಿ
ಬಂದ ಜಾಡ್ಯವಿದೇನು ಬಿನ್ನಹ
ವೆಂದು ಸಲುಗೆಯ ಶಬರಪತಿ ನುಡಿಸಿದನು ಪವನಜನ || ೪೯ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ತಂದ ಮಾಂಸದ ಕಂಬಿಗಳನು ಪುಳಿಂದರು+ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಭೀಮಸೇನನ ಮಂದಿರವ ಸಾರಿದರು, ಕಂಡರು ಜನದ ಕಳವಳವ, ಇಂದಿನ ಈ ಸಂಗ್ರಾಮ ಜಯದಲಿ ಬಂದ ಜಾಡ್ಯವಿದು+ ಏನು ಬಿನ್ನಹವೆಂದು ಸಲುಗೆಯ ಶಬರಪತಿ ನುಡಿಸಿದನು ಪವನಜನ.
ಅರ್ಥ:ಬೇಡರು ತಂದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಹೇರಿದ ಅಡ್ಡ ಕೋಲಿನ ಕಂಬಿಗಳನ್ಮು ಅರಮನೆಯ ಬಾಣಸಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ನಂತರ ಭೀಮಸೇನನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರ ಮುಖದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಳವಳವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಗ ಸಲುಗೆಯಿಂದ ಶಬರಪತಿ - ಬೇಡರ ಒಡೆಯನು, ನಾನು ತಿಳಿದಂತೆ ಇಂದಿನ ಈ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜಯ ಪಡೆದಿದ್ದೀರಿ. ಆದರೆ ನೀವೆಲ್ಲಾ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು ಎದ್ದು ಕಾಣುವುದು. ಈಗ ನಿಮಗೆ ಬಂದ ತೊಂದರೆ ಏನು? ಹೇಳಿ ಎಂದು ಬಿನ್ನಹಮಾಡಿ/ ವಿನಯದಿಂದ ಕೇಳಿ, ಪವನಜ ಭೀಮನನ್ನು ಮಾನಾಡಿಸಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಆಗ ಭೀಮನು ಬೇಡರಾಜನನ್ನು ಕುರಿತು,'ನಾಯಕನೇ, ನಾವು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಅರಸ ಕೌರವನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಜಾರಿಕೊಂಡ ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ಕೌರವ ನೃಪನು, ಯಾವ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದನೊ ತಿಳಿಯದು. ನೀವು ಯಾರಾದರೂ ಅವನನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಬೇಣದಲ್ಲಿ, ಸಂದುಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಳೆಗಳ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮರಗಳಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪಿನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ/ತಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.
ಅರ್ಥ:ಆಗ ಬೇಡರ ನಾಯಕನು,'ನಮಗೆ ತಿಳಿದ ವಿಷಯ ಹೇಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಏಕಾಂತವಾಗಿ,ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಬಿನ್ನಹವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು ಮತ್ತು ನೀವು ಅದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಹುಮಾನ ಕೊಟ್ಟು ಆದರಿಸಬೇಕು,' ಎನ್ನಲು, ವೃಕೋದರನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಆ ಪುಳಿಂದಕರನ್ನು ಏಕಾಂತದ ರಹಸ್ಯಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಕರಸಿದನು. ಕುರುಪತಿ ಕೌರವನು ಅಡಗಿರುವ ಸ್ಥಳವು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಆಗದಂತೆ ಇರುವುದೇ? ಇದು- ಈ ವಿಷಯ ಹೇಳಿದರೆ ನಿಮಗೆ ಮೆಚ್ಚಿನ ಕೊಡಿಗೆ ಇದೆ ಎನ್ನಲು, ಆ ದುರಾತ್ಮಕ ಬೇಡರು ತಳಿ ಹಸ್ಯವನ್ನು ಭಿಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು,' ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ ಕೇಳು ಎಂದ ಸಂಜಯ.
ಅರ್ಥ: ಬೇಡರು ಭೀಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು,'ಜೀಯ ಕುರುಪತಿಯು ಗುಪ್ತವಾಗಿ/ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ದ್ವೈಪಾಯನನ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆಡೆಸುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ತನ್ನವರೊಡನೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಹೇಳುತಿರ್ದನು/ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ನಾವು ಆಗ ನೀರುಕುಡಿಯಲು ಹೋಗಿ ತಿರುಗಾಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಪಾದಗಳ ಗುರುತನ್ನು ಕಂಡೆವು.' ಮತ್ತು 'ಇದು ಸತ್ಯ - ನಮ್ಮ ಆಣೆ,' ಎಂದರು.
ಅರ್ಥ:ಭೀಮನು ಜೀಯಾ,ಅನ್ನ ಧರ್ಮಜನೇ, ವಿಜಯದ ಬಾವುಟವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸು; ದೂತರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯನ್ನು ಕೊಡು. ಶತ್ರುನೃಪ ಕೌರವನ ತಲೆ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನನ್ನ ಬೇಡಪಡೆಯವರು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಕೌರವನು ಆ ದ್ವೈಪಾಯನ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವನು. ತಡಿಯಲ್ಲಿ/ದಡಹಿಡಿದು ನಿಂತ ತನ್ನವರೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದನು ಗಡ! ಆ ಭೀಮನು ನಿಮ್ಮಪಾದವೇ/ ನೀವೇ ಬಲ್ಲಿರಿ ಮುಂದಿನ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎಂದನು.
ಅರ್ಥ:ಆಗ ಧರ್ಮಜನು ಭೀಮನಿಗೆ ನೀಮಿಸಿದನು,'ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕರೆ, ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧ ಸಿದ್ಧತೆಗಳೊಡನೆ ಬರಲಿ. ಶಿಖಂಡಿ ಪಾಂಚಾಲರಿಗೆ ಬರಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ್ನೂ ಸೃಂಜಯನ್ನೂ ಕರೆ, ಕುದುರೆ ರಥಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇಂದಿನ ಇರುಳಿನಲ್ಲಿ ಬಿಡುವುದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಭೀಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅರಮನೆಯ ಹೊರಗಡೆ, ಸೇನೆ ಹೊರಹೊರಡು ಎನ್ನಲು, ಲಗ್ಗೆಹೊರಟು ಬೇರಿ ಮೊದಲಾದ ನಿಸ್ಸಾಳ ವಾದ್ಯಗಳು ಆರ್ಭಟಿಸಿದವು .
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಅವರ ಸುಮ್ಮಾನವನು(ಸಂತೋಷ, ಅಹಂಕಾರ. 4. ಸಮೃದ್ಧಿ.) ಸೇನಾನಿವಹ (ಸಮೂಹ) ರಭಸದ ಭೂರಿಭೇರಿಯ ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯ ರಥಗಜಹಯದ ಗರ್ಜನೆಯ ಇವರು ಕೆಳಿದರು+ ಅಕಟಕಟ ಕೌರವನ ಗುಪ್ತ ಪ್ರಕಟವಾದುದೆ, ಶಿವಶಿವಾ ಹರಿ ಸಸರ್ವಂಗತನು+ ಅಹುದೆಂದನು ಆ ದ್ರೌಣಿ.
ಅರ್ಥ: ಧರ್ಮರಾಯನ ಕಡೆಯ ಸೇನಾ ಸಮೂಹದ ಸಂತೋಷ ಉತ್ಸಾಹದ ರಭಸದ ದೊಡ್ಡ ಭೇರಿಯ, ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯ, ರಥ,ಗಜ, ಕುದುರೆಗಳ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೃಪ, ಕೃತವರ್ಮ,ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಸಂಜಯ, ಇವರು ಕೇಳಿದರು; ಅವರು ಅಕಟಕಟಾ! ಕೌರವನ ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತೆ? ಶಿವಶಿವಾ! ಹರಿ/ ಕೃಷ್ಣನು ಸರ್ವಂಗತನು/ ಎಲ್ಲಾಕಡೆ ಇರುವನು ಎನ್ನುವುದು ಅಹುದು/ ನಿಜ, ಎಂದನು ಆ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ.
ಏಳು ಕುರುಪತಿ ಪಾಂಡುನಂದನ
ರಾಳು ಬರುತಿದೆ ನಾವು ನಾಲ್ವರು
ಕಾಳೆಗದೊಳಂಘೈಸುವೆವು ಬಿಡುಬಿಡು ಸರೋವರವ |
ಹೇಳು ಮನವೇನೆನಲು ನೀವಿ
ನ್ನೇಳಿ ದೂರದಲಿರಿ ವಿರೋಧಿಗ
ಳಾಳು ಮಾಡುವುದೇನು ಸಲಿಲದೊಳೆಂದನಾ ಭೂಪ || ೫೭ ||
ಪದವಿಭಾಗ-ಅರ್ಥ: ಏಳು ಕುರುಪತಿ ಪಾಂಡುನಂದನರ+ ಆಳು(ಸೇನೆ) ಬರುತಿದೆ, ನಾವು ನಾಲ್ವರು ಕಾಳೆಗದೊಳು+ ಅಂಘೈಸುವೆವು(ಎದುರಿಸುವೆವು) ಬಿಡುಬಿಡು ಸರೋವರವ, ಹೇಳು ಮನವ+ ಏನು+ ಎನಲು; ನೀವು+ ಇನ್ನು+ ಏಳಿ ದೂರದಲಿ+ ಇರಿ ವಿರೋಧಿಗಳ+ ಆಳು ಮಾಡುವುದೇನು ಸಲಿಲದೊಳು+ ಎಂದನು+ ಆ ಭೂಪ
ಅರ್ಥ:ಆಗ ಕೃಪಾದಿಗಳು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಓಡಿಬಂದು,'ಕುರುಪತಿಯೇ ಏಳು! ಪಾಂಡುವರ ಸೇನೆ ಬರುತ್ತಿದೆ. ನಾವು ನಾಲ್ವರು ಕಾಳೆಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಿಂತು ಎದುರಿಸುವೆವು. ಬಿಡುಬಿಡು ಸರೋವರವನ್ನು! ರಾಜಾ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ ಹೇಳು. ಎನ್ನಲು,ಕೌರವನು ನೀವು ಹೇಳಿದ್ದು ಆಯಿತು, ನಾನು ಹೊರಗೆ ಬುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಏಳಿ- ಹೋಗಿ; ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರಿ. ವಿರೋಧಿಗಳ ಸೇನೆ ಇಲ್ಲಗೆ ಬಂದು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದೇನು?' ಎಂದನು ಆ ಕೌರವ ಭೂಪ.
ಅರ್ಥ: ಕೌರವನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಕುರಿತು, ,ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ಕೋಪಗೊಂಡರೂ ನನಗೆ ಏನು ಮಾಡುವರು? ಏನೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಅಲ್ಪರಾದ ಮೋಸಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಾನು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವೆನೇ? ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ತನ್ನನು,- ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿಯಿರಲಾ! ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಜಲಸ್ತಂಭ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಸ್ಥಾನವು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ. ತಾನು ಇರುವುದು ಅಷ್ಟು ಆಳವಾದ ನೀರನಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾರೂ ಬರಲಾರರು. ಧರ್ಮಜನು ನನ್ನನ್ನು ಸಂಬಾಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ, ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಗರುತು ತೋರದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ನೀವು ಹೊರಟುಹೋಗಿ ಎಂದ.
(ಪುಣ್ಯ- ಪ್ರವರ= 1. ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ. 2. ಬೆಳೆಯುವ ವಂಶದ ಮೂಲ ಪುರುಷ)
ಅರ್ಥ: ಇವರು - ಈ ಪಾಂಡವರು ಕಾಡುಮೇಡು ತಿರುಗಿದರು. ಇನ್ನು ದೈವ ನಿಯಮವೆ ಫಲಿಸುವುದಲ್ಲವೇ! ಕೌರವನ ಸಿರಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ವರಿಸಿತಲಾ! ಬಿಟ್ಟುಹೋದಳಲ್ಲಾ. ಕೌರವರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಸಿದರೊ? ಯಾರೂ ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪುಣ್ಯಪ್ರವರ ಗದುಗಿನ ವೀರನಾರಾಯಣನ ಕರುಣದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಯಾವುದು ಕೊರತೆ. ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲ.
↑ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ- ಕುವೆಂಪು ಮತ್ತು ಮಾಸ್ತಿವೆಂಕಟೇಶ ಐಯಂಗಾರ್ ಸಂಪಾದಿತ. ಇಂದ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲಾಖೆ.
↑ಪೀಠಿಕೆ - ತೋರಣನಾಂದಿ: ಕುವೆಂಪು; ;ಕರ್ನಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾ ಮಂಜರಿ; ಸಂಪಾದಕರು ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್; ಪ್ರಕಾಶನ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇಲಾಖೆ; ಕಾಪಿರೈಟ್ ಮುಕ್ತ.